નવી દિલ્હીમાં મીડિયા કાર્યક્રમને સંબોધતા શેખ હસીનાના પુત્ર અને પૂર્વ સલાહકાર સાજીબ વાઝેદ જોયે બાંગ્લાદેશને ભારતની પૂર્વી સરહદે “નવું પાકિસ્તાન” ગણાવતાં ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના નિવેદનથી ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધો અને ઢાકા-ઇસ્લામાબાદની વધતી નજીકતા ફરી ચર્ચામાં આવી છે.
લગભગ 55 વર્ષ પહેલાં શેખ મુજીબુર રહેમાનના નેતૃત્વ હેઠળના રાજકીય સંઘર્ષ બાદ બાંગ્લાદેશ પાકિસ્તાનથી અલગ થઈને સ્વતંત્ર દેશ બન્યો હતો. જોકે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાન વચ્ચે રાજકીય, સૈન્ય અને વેપારી સંબંધો ઝડપથી વધ્યા છે.
જોયે ભારતને આપી ગંભીર ચેતવણી
5 ઓગસ્ટે દિલ્હીમાં વર્ચ્યુઅલ કાર્યક્રમ દરમિયાન જોયે દાવો કર્યો કે બાંગ્લાદેશમાં વિદેશી ગુપ્તચર એજન્સીઓને વધારે છૂટ મળી રહી છે અને ખાસ કરીને પાકિસ્તાનની Inter-Services Intelligence એટલે કે ISIની હાજરી વધી રહી છે.
તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી કે આગામી વર્ષોમાં ભારત સામે આતંકવાદી ખતરો પાકિસ્તાન કરતાં બાંગ્લાદેશ તરફથી વધી શકે છે. તેમણે Hizb-ut-Tahrirની જાહેર પ્રવૃત્તિઓ અને Al-Qaeda સાથે જોડાયેલા લોકોના જાહેર કાર્યક્રમોમાં દેખાવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
ભારતે જોયના નિવેદનને સંપૂર્ણપણે ફગાવી દીધું નથી અને સમગ્ર ક્ષેત્રની ગતિવિધિઓ પર “નજીકથી નજર” રાખવામાં આવી રહી હોવાનું જણાવ્યું છે. જોકે, ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓએ અત્યાર સુધી બાંગ્લાદેશને પાકિસ્તાન જેવી સીધી આતંકવાદી સુરક્ષા સમસ્યા તરીકે જાહેર કર્યું નથી.
ઢાકા-ઇસ્લામાબાદ સંબંધોમાં ઝડપથી વધારો
શેખ હસીનાની સરકાર દરમિયાન ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધોને બંને દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ સમયગાળો માનવામાં આવતો હતો. ઓગસ્ટ 2024માં હસીના સત્તા પરથી હટ્યા બાદ બાંગ્લાદેશની વિદેશ નીતિમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો.
મુહમ્મદ યુનુસની આગેવાની હેઠળની વચગાળાની સરકાર દરમિયાન પાકિસ્તાન સાથે સંપર્ક વધ્યો અને હવે તારિક રહેમાનના નેતૃત્વ હેઠળની BNP સરકારના સમયમાં પણ આ પ્રક્રિયા ચાલુ રહી છે.
છેલ્લા સમયગાળામાં:
- જાન્યુઆરી 2025માં પાકિસ્તાનના ISI વડા લેફ્ટનન્ટ જનરલ આસિમ મલિકે ઢાકાની મુલાકાત લીધી.
- બાંગ્લાદેશના સૈન્ય પ્રતિનિધિમંડળે રાવલપિંડીમાં પાકિસ્તાનના સૈન્ય વડા આસિમ મુનીર સાથે મુલાકાત કરી.
- કરાચી-ચટગાંવ વચ્ચેનું સીધું સમુદ્રી પરિવહન ફરી શરૂ થયું.
- ઢાકા અને કરાચી વચ્ચે સીધી વ્યાપારી હવાઈ સેવા ફરી શરૂ થઈ.
- બંને દેશોએ રાજદ્વારીઓ અને સૈન્ય અધિકારીઓ માટે વિઝા મુક્ત પ્રવેશ અંગે પણ સહમતિ દર્શાવી.
ISIની હાજરી અંગે નિષ્ણાતોની ચિંતા
પૂર્વ રાજદૂત અનિલ ત્રિગુણાયતે જણાવ્યું કે પાકિસ્તાનની ISI બાંગ્લાદેશમાં અગાઉથી હાજર રહી છે, પરંતુ શેખ હસીનાના સમયની સરખામણીએ મુહમ્મદ યુનુસના સમયમાં તેની પ્રવૃત્તિ વધી હોવાના અહેવાલો છે.
કેટલાક અહેવાલોમાં ઢાકા સ્થિત પાકિસ્તાની હાઈ કમિશનમાં ISI માટે અલગ વિશેષ સેલ બનાવવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે. આ સેલ 2025માં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન Joint Chiefs of Staff Committeeના વડા જનરલ સાહિર શમશાદ મિર્ઝાની ઢાકા મુલાકાત બાદ બનાવાયો હોવાનો અહેવાલ છે.
બાંગ્લાદેશમાં વધતો ઇસ્લામિક પ્રભાવ
ડિફેન્સ એનાલિસ્ટ સંદીપ ઉન્નિથાને બાંગ્લાદેશની રાજનીતિ અને સૈન્યમાં ઇસ્લામિક વિચારધારાના વધતા પ્રભાવ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે. તેમણે દાવો કર્યો કે દેશમાં ધર્મનું રાજકીય અને સામાજિક મહત્વ વધી રહ્યું છે.
બાંગ્લાદેશના સૈન્ય વડા જનરલ વકાર-ઉઝ-ઝમાનના વલણમાં પણ બદલાવ અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. 2024માં તેમણે ધાર્મિક સહઅસ્તિત્વ અને ભગવાન કૃષ્ણના આદર્શોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ત્યારબાદના ભાષણોમાં તેમણે સૈન્યમાં ઇસ્લામિક મૂલ્યોને અપનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હોવાના અહેવાલો છે.
બાંગ્લાદેશની સેનામાં નવી રચાયેલી કેટલીક કંપનીઓને ઇસ્લામના પ્રથમ ચાર ખલીફા ઉમર, અબુ બકર, અલી અને ઉસ્માનના નામ આપવામાં આવ્યા હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
ભારત માટે 4,000 કિમીની સરહદ સૌથી મોટો પડકાર
ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે લગભગ 4,000 કિમી લાંબી સરહદ છે. આ સરહદનો મોટો હિસ્સો સંવેદનશીલ હોવાથી ભારતે ફેન્સિંગ ઉપરાંત સર્વેલન્સ ટેકનોલોજી અને ડ્રોનનો ઉપયોગ વધાર્યો છે.
તારિક રહેમાનના નેતૃત્વ હેઠળની સરકાર સાથે ભારતની ઉચ્ચ સ્તરીય વાતચીત હજુ મર્યાદિત રહી છે. બાંગ્લાદેશના વડાપ્રધાને પ્રથમ વિદેશ પ્રવાસ માટે ભારતને બદલે ચીનની પસંદગી કરી હતી. જોકે, એપ્રિલમાં બાંગ્લાદેશના વિદેશમંત્રી ડૉ. ખલીલુર રહેમાને દિલ્હીમાં વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકર અને NSA અજિત ડોવાલ સાથે મુલાકાત કરી હતી.
ભૌગોલિક સ્થિતિ ભારત-બાંગ્લાદેશ સંબંધોનું મહત્વ જાળવશે
પાકિસ્તાન સાથે બાંગ્લાદેશની વધતી નજીકતા છતાં બંને દેશોની ભૌગોલિક સ્થિતિ ભારત સાથેના સંબંધોને મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. સુરક્ષા ઉપરાંત વેપાર, કનેક્ટિવિટી અને ભારતમાં ઉપલબ્ધ સસ્તી તબીબી સારવાર જેવા મુદ્દાઓ બંને દેશોને નજીક રાખે છે.
ભારત હજુ પણ બાંગ્લાદેશનો બીજો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર છે. સાથે જ બાંગ્લાદેશ ભારત તરફથી વિકાસલક્ષી સહાય મેળવનારા દેશોમાં સૌથી આગળ છે.
શેખ હસીનાના કાર્યકાળમાં બાંગ્લાદેશની અર્થવ્યવસ્થા 6%થી વધુના દરે વધી રહી હતી અને દેશે વિદેશી મુદ્રા ભંડાર તથા માથાદીઠ આવકમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી હતી. હવે ઢાકા-ઇસ્લામાબાદની વધતી નજીકતા વચ્ચે ભારત માટે પડકાર એ રહેશે કે પોતાની સુરક્ષા ચિંતાઓ સાથે બાંગ્લાદેશ સાથે વ્યવહારિક અને સ્થિર સંબંધો કેવી રીતે જાળવી શકાય.
