સોનમ વાંગચુક પાંચમી વખત ભૂખ હડતાળ પર, દરેક આંદોલન પાછળ રહ્યો છે મોટો સામાજિક મુદ્દો
લદ્દાખના અધિકારોથી લઈને પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને શિક્ષણ વ્યવસ્થાના સુધારા સુધી…સોનમ વાંગચુક છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં વારંવાર ઉપવાસને બનાવ્યું અહિંસક આંદોલનનું સૌથી મોટું હથિયાર, દેશના જાણીતા શિક્ષણ સુધારક, પર્યાવરણવિદ અને સામાજિક કાર્યકર સોનમ વાંગચુક ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
દિલ્હીના જંતર-મંતર પર લાંબી ભૂખ હડતાળ બાદ તેમની તબિયત લથડતાં તેમને હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા છે. પરંતુ આ પહેલીવાર નથી જ્યારે વાંગચુકે કોઈ સામાજિક અથવા જાહેર હિતના મુદ્દા માટે આમરણાંત ઉપવાસનો માર્ગ પસંદ કર્યો હોય. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેઓ પાંચ વખત વિવિધ મુદ્દાઓને લઈને ભૂખ હડતાળ પર બેસી ચૂક્યા છે. તેમની દરેક લડત પાછળ વ્યક્તિગત લાભ નહીં, પરંતુ જાહેર હિત, પર્યાવરણ, શિક્ષણ અને લદ્દાખના લોકોના અધિકારો જેવા મુદ્દાઓ રહ્યા છે. સોનમ વાંગચુકનું નામ દેશભરમાં ત્યારે વધુ જાણીતું બન્યું જ્યારે તેમની જીવનયાત્રાથી પ્રેરિત થઈને ફિલ્મ ‘3 ઈડિયટ્સ’માં ‘ફુનસુખ વાંગડુ’નું પાત્ર સર્જાયું. જોકે તેઓ માત્ર શિક્ષણ સુધારક જ નથી, પરંતુ છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી લદ્દાખના પર્યાવરણ, સ્થાનિક સંસ્કૃતિ અને બંધારણીય અધિકારો માટે સતત અવાજ ઉઠાવતા રહ્યા છે.
2023થી શરૂ થઈ સતત ઉપવાસની શ્રેણી
વર્ષ 2023માં સોનમ વાંગચુકે પહેલી મોટી ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. તે સમયે તેમણે લદ્દાખને ભારતીય બંધારણની છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ વિશેષ સુરક્ષા આપવાની માંગ ઉઠાવી હતી. તેમનો દાવો હતો કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યા બાદ લદ્દાખની જમીન, સંસ્કૃતિ, રોજગાર અને કુદરતી સંપત્તિ પર જોખમ વધી રહ્યું છે. તેમણે હિમાલયના પર્યાવરણને બચાવવા અને સ્થાનિક લોકોને બંધારણીય સુરક્ષા આપવા માટે ઉપવાસ કર્યો હતો.તે બાદ કેન્દ્ર સરકાર સાથે અનેક વખત ચર્ચા થઈ, પરંતુ વાંગચુકના જણાવ્યા મુજબ માંગણીઓનો સંતોષકારક ઉકેલ આવ્યો નહોતો. પરિણામે તેમણે ફરી વિરોધ પ્રદર્શન અને પ્રતીકાત્મક ઉપવાસનો માર્ગ અપનાવ્યો.
લદ્દાખ માટે બીજી અને ત્રીજી હડતાળ
2024 અને 2025 દરમિયાન પણ વાંગચુકે લદ્દાખને રાજ્યનો દરજ્જો, છઠ્ઠી અનુસૂચિ હેઠળ સુરક્ષા, સ્થાનિક યુવાનોને રોજગાર અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે ફરીથી ઉપવાસ કર્યા હતા. તેમણે વારંવાર કહ્યું હતું કે વિકાસના નામે હિમાલય અને સ્થાનિક સમાજને નુકસાન પહોંચાડવું યોગ્ય નથી. તેમની લડતનો મુખ્ય હેતુ લદ્દાખની ઓળખ અને કુદરતી સંપત્તિને બચાવવાનો રહ્યો હતો.
2026માં નવી લડત – શિક્ષણ વ્યવસ્થા માટે ઉપવાસ
વર્ષ 2026માં સોનમ વાંગચુકે સંપૂર્ણપણે અલગ મુદ્દા પર ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી. આ વખતે દેશભરના લાખો વિદ્યાર્થીઓ સાથે એકતા દર્શાવવા માટે દિલ્હીના જંતર-મંતર પર ઉપવાસ પર બેઠા. તેમજ તેમનો આરોપ હતો કે રાષ્ટ્રીય સ્તરની પરીક્ષાઓમાં થયેલી ગેરરીતિઓ અને પેપર લીકને કારણે વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય જોખમમાં મૂકાયું છે. સાથે જ તેમણે શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સુધારાની માંગ સાથે કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ અનેક પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા.વાંગચુકે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે આ લડત કોઈ રાજકીય પક્ષ માટે નહીં પરંતુ દેશના વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય માટે છે. તેમણે યુવાનોને અહિંસક રીતે પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવવાની અપીલ પણ કરી હતી.
20 દિવસથી વધુનો ઉપવાસ અને બગડતું સ્વાસ્થ્ય
જંતર-મંતર પર શરૂ થયેલી આ ભૂખ હડતાળ 20 દિવસથી વધુ ચાલી હતી. આ દરમિયાન તેઓ માત્ર પાણી અને જરૂરી ખનિજ ક્ષારના આધારે જીવતા રહ્યા હતા. લાંબા ઉપવાસને કારણે તેમનું વજન નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું અને બ્લડ શુગર તેમજ બ્લડ પ્રેશર જોખમી સ્તરે પહોંચી ગયા હતા. તબીબોએ સતત ચેતવણી આપી હતી કે વધુ વિલંબ જીવલેણ બની શકે છે.જો કે પોલીસે હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યાસ્વાસ્થ્ય વધુ ખરાબ થતાં દિલ્હી પોલીસે તબીબી સલાહના આધારે સોનમ વાંગચુકને સફદરજંગ હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા. પોલીસે જણાવ્યું કે આ કાર્યવાહી તેમના જીવનની સુરક્ષા માટે કરવામાં આવી છે. બીજી તરફ તેમના સમર્થકોએ આરોપ લગાવ્યો કે સરકાર આંદોલનને નબળું પાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
પરિણામ નહીં, સિદ્ધાંત મહત્વનો
સોનમ વાંગચુકનું કહેવું રહ્યું છે કે દરેક આંદોલનનું પરિણામ તરત જ મળે તે જરૂરી નથી. તેમના મતે લોકશાહીમાં સરકાર સુધી લોકોનો અવાજ પહોંચાડવો સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. જો કોઈ મુદ્દા પર દેશનું ધ્યાન જાય, ચર્ચા શરૂ થાય અને લોકો જાગૃત બને તો તે પણ આંદોલનની મોટી સફળતા છે.
અહિંસક વિરોધમાં વિશ્વાસ
વાંગચુકે હંમેશા મહાત્મા ગાંધીના અહિંસાના માર્ગને અનુસરવાની વાત કરી છે. તેઓ માને છે કે ઉપવાસ અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કોઈપણ લોકશાહીમાં સૌથી અસરકારક નૈતિક દબાણનું સાધન બની શકે છે. તેથી તેમણે વારંવાર ભૂખ હડતાળને પોતાનું મુખ્ય હથિયાર બનાવ્યું છે.
શા માટે વારંવાર ભૂખ હડતાળ?
વાંગચુકના નજીકના સાથીદારોના જણાવ્યા અનુસાર તેઓ ત્યારે જ ઉપવાસનો નિર્ણય લે છે જ્યારે તેમને લાગે છે કે સામાન્ય રજૂઆતો, ચર્ચાઓ અને રજૂઆતો છતાં સરકાર યોગ્ય પ્રતિસાદ આપી રહી નથી. તેમનું માનવું છે કે અહિંસક ઉપવાસ દ્વારા લોકોનું ધ્યાન ઝડપથી ગંભીર મુદ્દાઓ તરફ ખેંચી શકાય છે.
દેશભરમાં મળ્યો વ્યાપક સમર્થન
વાંગચુકના વિવિધ આંદોલનો દરમિયાન શિક્ષણવિદો, પર્યાવરણ કાર્યકરો, વિદ્યાર્થીઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને અનેક સામાજિક સંસ્થાઓએ તેમનું સમર્થન કર્યું છે. ઘણા લોકોએ તેમને ઉપવાસ સમાપ્ત કરવાની અપીલ પણ કરી છે, પરંતુ સાથે જ સરકારને તેમની માંગણીઓ પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવાની વિનંતી કરી છે.
સોનમ વાંગચુકનો સ્પષ્ટ સંદેશ
સોનમ વાંગચુક વારંવાર કહે છે કે તેમની લડત કોઈ વ્યક્તિ કે સરકાર વિરુદ્ધ નથી. તેઓ એવી નીતિઓમાં સુધારો ઇચ્છે છે જે સામાન્ય લોકો, વિદ્યાર્થીઓ અને પર્યાવરણને અસર કરે છે. તેમનું માનવું છે કે જો નાગરિકો શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાના અધિકારો માટે અવાજ નહીં ઉઠાવે તો લોકશાહી નબળી પડી શકે છે.
હાલ સોનમ વાંગચુક હોસ્પિટલમાં સારવાર હેઠળ છે, પરંતુ તેમના સમર્થકોનું કહેવું છે કે આંદોલન ચાલુ રહેશે. વિદ્યાર્થીઓ, લદ્દાખના અધિકારો અને જાહેર હિતના મુદ્દાઓને લઈને તેમની લડત હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં પાંચ વખત ભૂખ હડતાળ પર બેસીને તેમણે એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે તેઓ પરિણામોની ચિંતા કરતાં વધુ જનહિતના મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપે છે અને જરૂર પડશે તો ફરીથી અહિંસક આંદોલનનો માર્ગ અપનાવવા પણ તૈયાર રહેશે.
