પશ્ચિમ બંગાળમાં ચાલી રહેલી સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા કરી છે. કોર્ટે કહ્યું છે કે જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ SIR અથવા મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવે, તો માત્ર તેના આધારે તેની ભારતીય નાગરિકતા સમાપ્ત થઈ જતી નથી. નાગરિકતા નક્કી કરવાનો અધિકાર ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India) પાસે નથી અને મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવું એ નાગરિકતા ગુમાવવાનો પુરાવો બની શકે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે ચૂંટણી પંચની સત્તા માત્ર મતદાર યાદી તૈયાર કરવા, તેમાં સુધારા કરવા અને તેનું સંચાલન કરવા સુધી મર્યાદિત છે. કોઈ વ્યક્તિ ભારતીય નાગરિક છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર અન્ય સંબંધિત કાનૂની પ્રક્રિયા અને સત્તાધિકારીઓ પાસે છે. તેથી SIR દરમિયાન કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાં ન હોય તો પણ તે આપમેળે ભારતીય નાગરિકતા ગુમાવતો નથી.
કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે જો કોઈ ટ્રિબ્યુનલ કોઈ વ્યક્તિનું નામ SIR યાદીમાં સામેલ ન કરવાનો નિર્ણય કરે, તો ચૂંટણી પંચે તે મામલો નાગરિકતા અંગે અંતિમ નિર્ણય માટે સંબંધિત કેન્દ્રીય મંત્રાલય અથવા સત્તાવાળું વિભાગને મોકલવો જોઈએ. ચૂંટણી પંચ પોતે કોઈ વ્યક્તિને નાગરિક કે બિન-નાગરિક જાહેર કરી શકતું નથી. આ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે એક જાહેર હિતની અરજી (PIL) પર સુનાવણી કરવા પણ સંમતિ આપી છે. અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે જેમના નામ મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે, તેમને જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS), અન્નપૂર્ણા યોજના તેમજ અન્ય સરકારી યોજનાઓના લાભોથી પણ વંચિત રાખવામાં આવી રહ્યા છે. કોર્ટે આ મુદ્દાને ગંભીર ગણાવ્યો છે અને તેની આગામી સુનાવણી 25 ઓગસ્ટે રાખી છે.
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયમૂર્તિ જોયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયમૂર્તિ વી. મોહનાની ખંડપીઠે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. જસ્ટિસ બાગચીએ યાદ અપાવ્યું કે બિહારના SIR કેસમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે ચૂંટણી પંચ પાસે નાગરિકતા નક્કી કરવાની કોઈ બંધારણીય સત્તા નથી. તેનું કામ માત્ર મતદાર યાદીનું નિયંત્રણ અને દેખરેખ રાખવાનું છે. અરજદાર તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણે કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR સંબંધિત અપીલ ટ્રિબ્યુનલની કામગીરીમાં અનેક અસંગતતાઓ જોવા મળી રહી છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, અલગ-અલગ ટ્રિબ્યુનલમાં કામ કરવાની પદ્ધતિ જુદી હોવાથી કેસોના નિકાલમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે અને હજારો લોકો અનિશ્ચિતતાનો સામનો કરી રહ્યા છે.
વકીલે કોર્ટને જણાવ્યું કે હાલ લગભગ 33.5 લાખ અપીલો પેન્ડિંગ છે. જોકે અત્યાર સુધી જે અપીલોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો છે, તેમાં લગભગ 70 ટકા અરજદારોને રાહત મળી છે. તેમ છતાં, બાકી રહેલા કેસોના કારણે ઘણા લોકો સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવી શકતા નથી. તેમણે કોર્ટને એ પણ જણાવ્યું કે પશ્ચિમ બંગાળમાં આગામી ઓક્ટોબરમાં મ્યુનિસિપલ ચૂંટણી યોજાવાની છે. તે પહેલાં આ મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવો જરૂરી છે, નહીં તો મોટી સંખ્યામાં લોકો મતદાનના અધિકાર સહિત અન્ય સરકારી સેવાઓથી પણ વંચિત રહી શકે છે.
અરજદારના વકીલે વધુ પારદર્શિતા લાવવા માટે ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા આપવામાં આવતા તમામ આદેશો સત્તાવાર વેબસાઇટ પર જાહેર કરવાની પણ માંગ કરી હતી. ઉપરાંત તેમણે એવી દલીલ પણ કરી કે માન્ય ભારતીય પાસપોર્ટને નાગરિકતાના પૂરતા પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં આવવો જોઈએ, જેથી સામાન્ય લોકોને વારંવાર અલગ-અલગ દસ્તાવેજો રજૂ કરવાની જરૂર ન પડે. સુપ્રીમ કોર્ટની આ સ્પષ્ટતા એવા સમયે આવી છે જ્યારે SIR પ્રક્રિયાને લઈને દેશભરમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે મતદાર યાદી અને નાગરિકતા બે અલગ કાનૂની બાબતો છે. કોઈ વ્યક્તિનું નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર થવાથી તેની નાગરિકતા આપમેળે સમાપ્ત થતી નથી. જો નાગરિકતા અંગે કોઈ વિવાદ ઊભો થાય, તો તેનો નિર્ણય કાયદા મુજબ સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ અને યોગ્ય પ્રક્રિયા દ્વારા જ લેવામાં આવશે.
