દેશમાં જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણીની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક, સમયસર અને વિશ્વસનીય બનાવવા માટે કેન્દ્ર સરકાર મોટો ફેરફાર કરવાની તૈયારીમાં છે. સરકાર સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સંબંધિત નિયમોને વધુ કડક બનાવવાના પ્રસ્તાવ પર કામ કરી રહી છે. જો આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી મળશે, તો જન્મ અથવા મૃત્યુની નોંધણીમાં બે વર્ષથી વધુ વિલંબ કરનાર લોકોને અત્યારની સરખામણીએ ઘણી વધુ જટિલ કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે. મળતી માહિતી અનુસાર, ગૃહ મંત્રાલયે આ અંગેનો પ્રસ્તાવ તૈયાર કરીને કેન્દ્ર સરકારની કેબિનેટ સમક્ષ મોકલ્યો છે. સરકારનો મુખ્ય હેતુ દેશના દરેક જન્મ અને મૃત્યુનો રેકોર્ડ સમયસર ડિજિટલ સિસ્ટમમાં નોંધાય અને વર્ષો બાદ થતી નોંધણીના કારણે સર્જાતી ગેરરીતિઓને અટકાવવાનો છે. હાલમાં ઘણા કેસોમાં લાંબા સમય બાદ જન્મ અથવા મૃત્યુની નોંધણી કરાવવામાં આવે છે, જેના કારણે દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને તેની વિશ્વસનીયતા અંગે પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. સરકાર હવે આવી સ્થિતિ પર નિયંત્રણ લાવવા માંગે છે.
હાલના નિયમો મુજબ, કોઈ બાળકનો જન્મ થાય અથવા કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય તો તેની નોંધણી 21 દિવસની અંદર સ્થાનિક રજિસ્ટ્રાર કચેરીમાં કરાવવી ફરજિયાત છે. આ નોંધણી હવે ડિજિટલ સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ (CRS) દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સિસ્ટમનો હેતુ દેશભરમાં જન્મ અને મૃત્યુનો એકીકૃત અને સચોટ ડેટાબેઝ તૈયાર કરવાનો છે. જો કોઈ કારણસર 21 દિવસની અંદર નોંધણી થઈ શકતી નથી, તો પણ કાયદામાં કેટલીક છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. નિર્ધારિત સમય મર્યાદા બાદ પણ જરૂરી દસ્તાવેજો અને નિયત પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને નોંધણી કરાવી શકાય છે. પરંતુ સમય જેટલો વધે, પ્રક્રિયા પણ એટલી જ કડક બનતી જાય છે.
હાલની વ્યવસ્થા અનુસાર, જો જન્મ કે મૃત્યુની નોંધણીમાં એક વર્ષથી વધુ વિલંબ થયો હોય, તો સંબંધિત જિલ્લાના ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ (DM), સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) અથવા એક્ઝિક્યુટિવ મેજિસ્ટ્રેટની મંજૂરી મેળવ્યા બાદ નોંધણી થઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયા અત્યાર સુધી અમલમાં છે. પરંતુ હવે સરકાર તેમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવા જઈ રહી છે. નવા પ્રસ્તાવ મુજબ, જો જન્મ અથવા મૃત્યુની નોંધણી બે વર્ષથી વધુ સમય બાદ કરાવવાની હશે, તો માત્ર વહીવટી અધિકારીની મંજૂરી પૂરતી રહેશે નહીં. તેના બદલે ફર્સ્ટ ક્લાસ જ્યુડિશિયલ મેજિસ્ટ્રેટના આદેશ બાદ જ નોંધણી થઈ શકશે. એટલે કે બે વર્ષથી વધુ મોડું રજિસ્ટ્રેશન કરાવવું વધુ મુશ્કેલ અને કાનૂની પ્રક્રિયાથી જોડાયેલું બની જશે.
સરકારે જોકે બે વર્ષ સુધીના વિલંબ માટે હાલની વ્યવસ્થા જાળવી રાખવાનો પ્રસ્તાવ પણ કર્યો છે. એટલે કે બે વર્ષની અંદર નોંધણી કરાવવા માટે અગાઉની જેમ સંબંધિત અધિકારીની મંજૂરીથી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ શકશે. પરંતુ બે વર્ષ બાદ નિયમો વધુ કડક બની જશે. સરકારનું માનવું છે કે ઘણા લોકો વર્ષો બાદ વિવિધ કારણોસર જન્મ અથવા મૃત્યુની નોંધણી કરાવે છે. કેટલીક વખત વારસાગત મિલકતના વિવાદો, ઓળખના પુરાવા મેળવવા, સરકારી યોજનાઓનો લાભ લેવા અથવા અન્ય કાનૂની હેતુઓ માટે જૂના દસ્તાવેજો તૈયાર કરવામાં આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં ગેરરીતિ અને ખોટા દસ્તાવેજો બનાવવાની શક્યતા પણ રહે છે. નવા નિયમોથી આવા દુરુપયોગને રોકવામાં મદદ મળશે.
ડિજિટલ સિવિલ રજિસ્ટ્રેશન સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે પણ સરકાર સતત પ્રયાસ કરી રહી છે. જો દરેક જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી સમયસર થશે તો સરકાર પાસે દેશની વસ્તી, આરોગ્ય સેવાઓ, રસીકરણ, શિક્ષણ, સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ અને અન્ય સરકારી આયોજન માટે વધુ સચોટ માહિતી ઉપલબ્ધ રહેશે. આ ઉપરાંત ભવિષ્યમાં લોકોને જન્મ પ્રમાણપત્ર અથવા મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં પણ સરળતા રહેશે. નિયમો અનુસાર, જો 21 દિવસની અંદર નોંધણી ન થાય અને 30 દિવસ બાદ પરંતુ એક વર્ષની અંદર અરજી કરવામાં આવે, તો અરજદારે નિયત ફી ભરવી પડશે તેમજ જરૂરી સેલ્ફ-એટેસ્ટેડ દસ્તાવેજો સાથે સંબંધિત અધિકારીની લેખિત મંજૂરી લેવી પડશે. એટલે કે સમય મર્યાદા વધે તેમ જરૂરી કાર્યવાહી પણ વધતી જાય છે.
નવા પ્રસ્તાવ અમલમાં આવ્યા બાદ સામાન્ય નાગરિકો માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ રહેશે કે જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી સમયસર કરાવવી. ખાસ કરીને હોસ્પિટલ, પરિવારજનો અને સ્થાનિક સત્તાધિકારીઓએ 21 દિવસની અંદર નોંધણી પૂર્ણ થાય તેની કાળજી રાખવી પડશે. કારણ કે બે વર્ષ બાદ નોંધણી કરાવવી હોય તો સીધા જ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે, જેના કારણે સમય અને ખર્ચ બંને વધી શકે છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ ફેરફારનો હેતુ લોકોને મુશ્કેલીમાં મૂકવાનો નથી, પરંતુ સમગ્ર નોંધણી વ્યવસ્થાને વધુ વિશ્વસનીય, પારદર્શક અને ડિજિટલ બનાવવાનો છે. સમયસર નોંધણી થવાથી સરકારી રેકોર્ડ વધુ ચોક્કસ બનશે, દસ્તાવેજોમાં ગેરરીતિ અટકશે અને ભવિષ્યમાં નાગરિકોને પણ જરૂરી પ્રમાણપત્રો મેળવવામાં સરળતા રહેશે. જો આ પ્રસ્તાવને કેબિનેટની મંજૂરી મળશે, તો દેશભરમાં જન્મ અને મૃત્યુની નોંધણી સંબંધિત પ્રક્રિયામાં મોટો ફેરફાર જોવા મળશે અને સમયસર નોંધણી કરાવવી દરેક નાગરિક માટે વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જશે.
