ભારત પોતાની સરહદોની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવા માટે એક મહત્ત્વાકાંક્ષી સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ પર કામ શરૂ કરવા જઈ રહ્યું છે. દેશ હવે 20 કિલોમીટરથી વધુ ઊંચાઈએ લાંબા સમય સુધી ઉડી શકે તેવી સ્વદેશી હાઇ-ઑલ્ટિટ્યુડ એરશિપ વિકસાવશે. અંદાજે 15 હજાર કરોડ રૂપિયાના આ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ સરહદી વિસ્તારોમાં સતત દેખરેખ રાખવી, દુશ્મનની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવી, ગુપ્ત માહિતી એકત્ર કરવી અને સંદેશાવ્યવહાર વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય વાયુસેનાના ડાયરેક્ટોરેટ ઓફ ઓપરેશન્સ (રિમોટ)ની દેખરેખ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવશે. તેને સંરક્ષણ મંત્રાલયની ‘મેક-I’ યોજના હેઠળ વિકસાવવામાં આવશે. આ યોજના મુજબ સરકાર સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માટે થતા કુલ ખર્ચના 70 ટકા સુધીની આર્થિક સહાય આપશે, જ્યારે બાકીની રકમ પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ દ્વારા ખર્ચવામાં આવશે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ નવી સિસ્ટમને ‘એરશિપ-બેઝ્ડ હાઇ ઑલ્ટિટ્યુડ સ્યુડો સેટેલાઇટ’ (AS-HAPS) નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ એરશિપ 20 કિલોમીટરથી વધુ ઊંચાઈએ સતત ઘણા મહિનાઓ સુધી ઉડી શકશે. તેમાં અત્યાધુનિક રડાર, હાઈ-રિઝોલ્યુશન કેમેરા, ઇલેક્ટ્રોનિક ઇન્ટેલિજન્સ સિસ્ટમ અને અન્ય આધુનિક સેન્સર્સ લગાવવામાં આવશે. આ સાધનોની મદદથી દુશ્મનની ગતિવિધિઓ પર દિવસ-રાત સતત નજર રાખી શકાશે. આ એરશિપની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તે ડ્રોન અને સેટેલાઇટ વચ્ચે રહેલી ક્ષમતાની ખામીને દૂર કરશે. સામાન્ય સૈન્ય ડ્રોન લગભગ 12 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી જ ઉડી શકે છે, જ્યારે લો-અર્થ ઓર્બિટ સેટેલાઇટ્સ 500થી 2,000 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ કાર્ય કરે છે. આવી સ્થિતિમાં AS-HAPS બંને વચ્ચેનું અંતર પૂરું કરીને લાંબા સમય સુધી એક જ વિસ્તારમાં સતત દેખરેખ રાખવામાં મદદરૂપ બનશે. આ ઉપરાંત, એરશિપ જમીન પરથી મળતી માહિતી સેટેલાઇટ સુધી પહોંચાડવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે. જેના કારણે સૈન્ય સંચાર વ્યવસ્થા વધુ ઝડપી અને અસરકારક બનશે.
સંરક્ષણ મંત્રાલય આ પ્રોજેક્ટ માટે ઓછામાં ઓછી બે ખાનગી કંપનીઓની પસંદગી કરશે. કંપનીઓની પસંદગી તેમની ટેક્નિકલ ક્ષમતા, સંશોધનનો અનુભવ અને નાણાકીય મજબૂતીના આધારે કરવામાં આવશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય સ્વદેશી ટેક્નોલોજીને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને રક્ષણ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ઉદ્યોગોની ભાગીદારી વધારવાનો પણ છે. ભારત આ દિશામાં પહેલેથી જ મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરી ચૂક્યું છે. મે 2025માં મધ્યપ્રદેશમાં DRDOની મદદથી લગભગ 17 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ હાઇ-ઑલ્ટિટ્યુડ એરશિપનું સફળ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. હવે આ ટેક્નોલોજીને વધુ વિકસાવીને તેને લાંબા સમય સુધી કાર્યરત રહે તેવી ક્ષમતા સાથે તૈયાર કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટને ખાસ કરીને ચીનની સરહદ પર વધતી ગતિવિધિઓને ધ્યાનમાં રાખીને ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક માનવામાં આવી રહ્યો છે. ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી હાઇ-ઑલ્ટિટ્યુડ બલૂન અને એરશિપ ટેક્નોલોજી પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. તેના અનેક સર્વેલન્સ બલૂન દુનિયાના વિવિધ વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યા છે, જેના કારણે સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ પણ વધી છે.
ભારતની આ નવી એરશિપ તૈયાર થયા બાદ લદ્દાખ સહિતના ઊંચા સરહદી વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી દેખરેખ રાખવી સરળ બનશે. સાથે જ સૈન્યને રિયલ-ટાઈમ માહિતી મળશે, જેના કારણે કોઈપણ સંભવિત જોખમ સામે ઝડપી કાર્યવાહી શક્ય બનશે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતની સંરક્ષણ ક્ષમતાને વધુ આધુનિક બનાવવાની દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. સ્વદેશી ટેક્નોલોજી, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને લાંબા ગાળાની સર્વેલન્સ ક્ષમતાના કારણે આ એરશિપ ભવિષ્યમાં ભારતીય સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની શકે છે.
