દેશમાં સ્વચ્છ, પ્રદૂષણમુક્ત અને ટકાઉ પરિવહન વ્યવસ્થા ઉભી કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ શરૂ કરી છે. હવે બસો અને અન્ય ભારે વાહનોને હાઇડ્રોજન ઇંધણથી ચલાવવાની દિશામાં મોટું પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્રીય માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રી નીતિન ગડકરીએ જણાવ્યું છે કે દેશના 10 મુખ્ય રૂટ પર હાઇડ્રોજન આધારિત વાહનોનો પાયલોટ ટ્રાયલ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનો હેતુ ભવિષ્યમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને પર્યાવરણને અનુકૂળ પરિવહન વ્યવસ્થા વિકસાવવાનો છે.
ગડકરીએ જણાવ્યું કે હાઇડ્રોજનને ભવિષ્યનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઇંધણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. વિશ્વના અનેક દેશો સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે અને ભારત પણ તેમાં અગ્રેસર બનવા માંગે છે. સરકારનું માનવું છે કે હાઇડ્રોજન આધારિત પરિવહનથી પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થશે, ઇંધણની આયાત પરનો ખર્ચ ઘટશે અને દેશ ઊર્જા ક્ષેત્રે વધુ આત્મનિર્ભર બનશે.
હાલમાં માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય દ્વારા દેશના 10 મહત્વપૂર્ણ રૂટ પર હાઇડ્રોજન વાહનોનું પરીક્ષણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ ટ્રાયલના આધારે ભવિષ્યમાં દેશભરમાં હાઇડ્રોજનથી ચાલતી બસો અને અન્ય જાહેર પરિવહન સેવાઓનો વ્યાપ વધારવાનો સરકારનો વિચાર છે.
જે રૂટ પર હાઇડ્રોજન વાહનોનો ટ્રાયલ ચાલી રહ્યો છે તેમાં ગ્રેટર નોઈડા–દિલ્હી–આગ્રા, ભુવનેશ્વર–કોણાર્ક–પુરી, અમદાવાદ–વડોદરા–સુરત, સાહિબાબાદ–ફરીદાબાદ–દિલ્હી, પુણે–મુંબઈ, જમશેદપુર–કલિંગનગર, તિરુવનંતપુરમ–કોચી, કોચી–એડાપલ્લી, જામનગર–અમદાવાદ અને એનએચ-16 પર વિશાખાપટ્ટનમ–બયવરમ રૂટનો સમાવેશ થાય છે.
ગુજરાત માટે પણ આ પહેલ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. અમદાવાદ–વડોદરા–સુરત અને જામનગર–અમદાવાદ જેવા બે મુખ્ય રૂટને આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટમાં સ્થાન મળ્યું છે. જો આ ટ્રાયલ સફળ રહેશે તો રાજ્યમાં પણ ભવિષ્યમાં હાઇડ્રોજન આધારિત જાહેર પરિવહનને વધુ વેગ મળી શકે છે.
નીતિન ગડકરીએ જણાવ્યું કે હાઇડ્રોજન માત્ર વૈકલ્પિક ઇંધણ નથી, પરંતુ તે પરિવહન ક્ષેત્રમાં મોટો પરિવર્તન લાવી શકે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, સરકાર લાંબા ગાળાની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને હાઇડ્રોજન ઇકોસિસ્ટમ તૈયાર કરવા માટે સતત કામ કરી રહી છે. તેમાં હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન, સ્ટોરેજ, પરિવહન અને રિફ્યુઅલિંગ સ્ટેશન જેવી જરૂરી સુવિધાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ગડકરીએ ભારપૂર્વક કહ્યું કે ભારત પાસે વૈકલ્પિક ઇંધણ અને ગ્રીન ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવાની ક્ષમતા છે. દેશમાં ઝડપથી વિકાસ પામી રહેલા ઓટોમોબાઇલ ઉદ્યોગને નવી ટેક્નોલોજી અપનાવવાની જરૂર છે. તેમણે વાહન ઉત્પાદકોને વિશ્વ કક્ષાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવા અને મુસાફરોને વધુ સુરક્ષિત, આરામદાયક અને આધુનિક પરિવહન સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવા અપીલ કરી હતી.
હાઇડ્રોજન ઇંધણનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે પર્યાવરણ માટે અનુકૂળ છે. હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલથી ચાલતા વાહનોમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા પ્રદૂષક વાયુઓનું ઉત્સર્જન થતું નથી. તેના બદલે માત્ર પાણીની વરાળ બહાર આવે છે. તેથી હવામાં પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ સામે લડવામાં આ ટેક્નોલોજી મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત હાલમાં પોતાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરીને પૂરો કરે છે. જો હાઇડ્રોજન જેવા સ્વચ્છ અને સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ ઇંધણનો ઉપયોગ વધશે તો વિદેશી ઇંધણ પરની નિર્ભરતા પણ ઘટશે. સાથે જ દેશના વિદેશી ચલણની પણ બચત થશે અને ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે.
સરકારનું માનવું છે કે આગામી વર્ષોમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની સાથે હાઇડ્રોજન આધારિત વાહનો પણ પરિવહન ક્ષેત્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરના ટ્રાન્સપોર્ટ, બસો, ટ્રક અને ભારે વાહનો માટે હાઇડ્રોજન વધુ અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.
હાલ માટે આ પ્રોજેક્ટ ટ્રાયલ તબક્કામાં છે. તેના પરિણામોના આધારે સરકાર આગામી સમયમાં વધુ રૂટ પર હાઇડ્રોજન વાહનો શરૂ કરવા અંગે નિર્ણય લેશે. જો આ પહેલ સફળ રહેશે તો ભારતનું જાહેર પરિવહન વધુ સ્વચ્છ, આધુનિક અને પર્યાવરણમૈત્રી બનશે. સાથે જ વૈકલ્પિક ઇંધણના ક્ષેત્રમાં ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે નવી ઓળખ પણ મળશે.
