:ચૂંટણી પૂરી થઈ, નવી સરકાર પણ બની ગઈ છતાં મતદાર યાદીમાંથી નામ કાપવાના વિવાદનો અંત નહીં; લાખો મતદારોના અધિકારોનો મુદ્દો ફરી સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો
પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી પૂર્ણ થયા બાદ અને નવી સરકારના શપથગ્રહણ પછી પણ મતદાર યાદીને લઈને શરૂ થયેલો વિવાદ હજુ શાંત થયો નથી. ખાસ કરીને સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયા દરમિયાન લાખો લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હોવાના મુદ્દે હવે ફરી કાનૂની લડાઈ શરૂ થઈ છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા અને પૂર્વ લોકસભા સાંસદ અધિર રંજન ચૌધરીએ આ સમગ્ર મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં નવી અરજી દાખલ કરી છે. અરજીમાં તેમણે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ કાપવાની પ્રક્રિયા, તેની પારદર્શિતા અને ચૂંટણી આયોગની કામગીરી પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
અધિર રંજન ચૌધરીએ પોતાની અરજીમાં દલીલ કરી છે કે અનેક મતદારોના નામ પૂરતી તપાસ કર્યા વગર મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમના મતે, ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ગઈ હોવા છતાં હજારો નહીં પરંતુ લાખો લોકો હજુ પણ પોતાના મતાધિકારથી વંચિત છે. તેમણે સુપ્રીમ કોર્ટને વિનંતી કરી છે કે આ સમગ્ર પ્રક્રિયાની ન્યાયિક સમીક્ષા કરવામાં આવે અને જે લોકોના નામ ગેરરીતે કાપવામાં આવ્યા હોય તેમને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં ચૂંટણી પહેલાં ચૂંટણી પંચે સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) શરૂ કરી હતી. આ પ્રક્રિયાનો હેતુ મતદાર યાદીને વધુ ચોક્કસ અને પારદર્શક બનાવવાનો હતો. આ દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા લોકો, સ્થળાંતર કરનારા મતદારો, ડુપ્લિકેટ નામો અને અન્ય શંકાસ્પદ એન્ટ્રીઓની ચકાસણી કરવામાં આવી હતી. જોકે વિરોધ પક્ષોએ શરૂઆતથી જ આરોપ લગાવ્યો હતો કે આ પ્રક્રિયામાં મોટી સંખ્યામાં વાસ્તવિક મતદારોના નામ પણ દૂર કરવામાં આવ્યા હતા.ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર આંકડા મુજબ SIR દરમિયાન 60 લાખથી વધુ નામોની તપાસ કરવામાં આવી હતી. તેમાં લગભગ 32 લાખ મતદારોને પાત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યા, જ્યારે અંદાજે 27 લાખથી વધુ લોકોને અપાત્ર ગણાવવામાં આવ્યા હતા.
સૌથી વધુ નામ મુર્શિદાબાદ, ઉત્તર 24 પરગણા, માલદા, નદિયા, દક્ષિણ 24 પરગણા અને અન્ય સરહદી જિલ્લાઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. ચૂંટણી પંચે દાવો કર્યો હતો કે દરેક કેસની અલગથી તપાસ કરીને જ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.
વિરોધ પક્ષોનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાએ સામાન્ય લોકોના મતાધિકારને અસર કરી છે. તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, કોંગ્રેસ અને ડાબેરી પક્ષોએ ચૂંટણી પહેલાં પણ આ મુદ્દે સતત વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. તેમનું કહેવું હતું કે હજારો ગરીબ, દલિત, લઘુમતી સ્થળાં તરિત લોકોના નામ યોગ્ય કારણ વિના મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા હતા. બીજી તરફ ભાજપ અને ચૂંટણી પંચે આ તમામ આરોપોને નકારી કાઢતાં કહ્યું હતું કે મતદાર યાદીને શુદ્ધ બનાવવાની કાર્યવાહી સંપૂર્ણપણે કાયદેસર હતી.
આ સમગ્ર મુદ્દો અગાઉ પણ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે SIR સંબંધિત વિવિધ અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન ચૂંટણી પંચને પારદર્શિતા જાળવવા માટે અનેક સૂચનાઓ આપી હતી. સાથે જ જેમના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા, તેમને કાયદેસર અપીલ કરવાની તક પણ આપવામાં આવી હતી. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આવા કેસોમાં ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા અપીલોની સુનાવણી કરવામાં આવશે અને યોગ્ય નિર્ણય બાદ જરૂરી હોય ત્યાં સુધારેલી મતદાર યાદી જાહેર કરવામાં આવશે.
હવે અધિર રંજન ચૌધરીએ નવી અરજી દાખલ કરીને દલીલ કરી છે કે ચૂંટણી પૂર્ણ થયા પછી પણ આ મુદ્દો સમાપ્ત થયો નથી. તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ નાગરિકનું મતાધિકાર ગેરરીતે છીનવાઈ ગયું હોય તો તે માત્ર ચૂંટણીનો નહીં પરંતુ બંધારણીય અધિકારોનો પ્રશ્ન બને છે. તેથી સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર પ્રક્રિયાની ફરી સમીક્ષા કરવી જોઈએ અને ભવિષ્ય માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવી જોઈએ.
ચૂંટણી પંચે અગાઉ પોતાના નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે SIR પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ કરવામાં આવી હતી. પંચના જણાવ્યા મુજબ દરેક નામ દૂર કરતાં પહેલાં સંબંધિત દસ્તાવેજો, સ્થાનિક ચકાસણી અને વાંધા-દાવાઓની પ્રક્રિયાનું પાલન કરવામાં આવ્યું હતું. ઉપરાંત જેમના નામ દૂર થયા હતા તેમને કાયદેસર અપીલ કરવાની તક પણ આપવામાં આવી હતી.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીનો મુદ્દો આગામી સમયમાં પણ રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની રહેશે. કારણ કે રાજ્યમાં SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન લાખો મતદારોના નામ દૂર કરાયા હોવાનો મુદ્દો ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન સૌથી મોટો રાજકીય મુદ્દો બન્યો હતો. તૃણમૂલ કોંગ્રેસે તેને લોકશાહી પર હુમલો ગણાવ્યો હતો, જ્યારે ભાજપે તેને બોગસ મતદારોને દૂર કરવાની જરૂરી કાર્યવાહી તરીકે રજૂ કર્યું હતું.તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અન્ય એક સંબંધિત અરજીમાં અરજદારને પહેલા કલકત્તા હાઈકોર્ટમાં જવાની સલાહ આપી હતી. તે અરજી મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થતાં રેશન જેવી સરકારી સુવિધાઓ પર પડતી અસરને લઈને હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે રાજ્ય સ્તરના મુદ્દાઓ માટે યોગ્ય મંચ પહેલા હાઈકોર્ટ છે. આ નિર્ણય બાદ હવે અધિર રંજન ચૌધરીની નવી અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટ શું વલણ અપનાવે છે તેના પર સૌની નજર છે.
કાયદા નિષ્ણાતોના મતે આ કેસ માત્ર પશ્ચિમ બંગાળ પૂરતો મર્યાદિત નથી. જો સુપ્રીમ કોર્ટ આ અરજી પર વિગતવાર સુનાવણી કરે છે તો ભવિષ્યમાં દેશભરમાં મતદાર યાદી સુધારવાની પ્રક્રિયા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા બહાર આવી શકે છે. ખાસ કરીને મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા, પુરાવાની તપાસ, અપીલની વ્યવસ્થા અને નાગરિકોના મતાધિકારના સંરક્ષણ જેવા મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટ કાનૂની માળખું વધુ મજબૂત બની શકે છે.
હાલ સમગ્ર મામલો ફરી સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા સુધી પહોંચ્યો છે. હવે સર્વોચ્ચ અદાલત આ અરજી સ્વીકારીને વિસ્તૃત સુનાવણી કરે છે કે અગાઉના આદેશોને ધ્યાનમાં રાખીને અન્ય કોઈ માર્ગ સૂચવે છે, તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીનો વિવાદ હજુ પૂરો થયો નથી અને તે રાજ્યની રાજનીતિ તેમજ ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં ચર્ચાનો મહત્વપૂર્ણ વિષય બની રહ્યો છે.
