વિશ્વના 20% તેલ પુરવઠાનો મુખ્ય માર્ગ ફરી ચર્ચામાં; ઈરાનના નવા નિયમો, ટ્રમ્પની ચેતવણી અને તેલ બજારમાં ઉથલપાથલ
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાની “લાઇફલાઇન” ગણાતા હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz) ફરી એકવાર વૈશ્વિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. ઈરાન તરફથી જળમાર્ગને લઈને જે નવા નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથેના સમજૂતી કરારને લઈને નવું વલણ અપનાવ્યું છે. જેના કારણે વિશ્વભરમાં તેલ પુરવઠા અને ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને ચિંતાઓ વધી ગઈ છે.
શું છે હોર્મુઝ જળમાર્ગ અને શા માટે છે એટલો મહત્વનો?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વના સમુદ્રી માર્ગે થતા કુલ કાચા તેલના પરિવહનમાંથી આશરે 20 ટકા હિસ્સો આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, ઈરાક અને ઈરાન જેવા મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોનું નિકાસી તેલ આ જ માર્ગે વિશ્વ બજારમાં પહોંચે છે.ભારત માટે પણ આ માર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે, કારણ કે દેશના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને LNG (લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ)ની આયાત હોર્મુઝ મારફતે જ થાય છે.
ઈરાને જળમાર્ગ સંપૂર્ણ બંધ કર્યો છે?
તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા અને આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં હોર્મુઝ જળમાર્ગ બંધ થવાની ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી. જોકે ઈરાને સ્પષ્ટતા કરી છે કે જળમાર્ગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવ્યો નથી. તેના બદલે સુરક્ષા કારણોસર નવા નિયમો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. હવે કોઈપણ વ્યાપારી જહાજને હોર્મુઝમાં પ્રવેશ કરતાં ઓછામાં ઓછા 48 કલાક પહેલાં ટ્રાંઝિટ રિક્વેસ્ટ આપવી પડશે. ઉપરાંત યોગ્ય ઈન્સ્યોરન્સ, સરકારી પરવાનગી અને નોંધણી પણ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે.ઈરાને આ નિયમોના અમલીકરણ માટે “પર્શિયન ગલ્ફ સ્ટ્રેટ ઓથોરિટી (PGSA)” નામની નવી સંસ્થા પણ રચી છે. આ સંસ્થા જહાજોની અવરજવર પર દેખરેખ રાખશે અને સુરક્ષા ધોરણોનું પાલન કરાવશે.
ટ્રમ્પનો નવો પ્રસ્તાવ અને કડક ચેતવણી
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે તાજેતરમાં દાવો કર્યો છે કે ઈરાન આગામી 60 દિવસની અંદર અંતિમ સમજૂતી માટે તૈયાર થઈ શકે છે. જોકે સાથે સાથે તેમણે ચેતવણી પણ આપી છે કે જો ઈરાન સાથેનો કરાર સફળ નહીં થાય તો અમેરિકા હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર વિશેષ નિયંત્રણ અને ટોલ જેવી વ્યવસ્થા લાગુ કરી શકે છે.ટ્રમ્પના આ નિવેદનને રાજકીય દબાણ વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. બીજી તરફ ઈરાને પણ પોતાના હિતોને સુરક્ષિત રાખવા માટે કડક વલણ અપનાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે.
તેલ બજારમાં ફરી અસ્થિરતા
અમેરિકા-ઈરાન સંબંધોમાં અનિશ્ચિતતાના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય કાચા તેલના ભાવમાં ફરી વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. થોડા સમય પહેલાં બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતીની આશા જાગતા તેલના ભાવ ઘટ્યા હતા, પરંતુ હવે તણાવ વધતા ભાવ ફરી ઊંચા જવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે.ઊર્જા નિષ્ણાતોના મતે હોર્મુઝમાં કોઈપણ પ્રકારનો વિક્ષેપ વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાને સીધી અસર કરી શકે છે. જેના કારણે પેટ્રોલ, ડીઝલ, LPG અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવમાં વધારો થઈ શકે છે.
ભારત પર શું અસર પડી શકે?
ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત માટે મોટા પ્રમાણમાં મધ્ય પૂર્વના દેશો પર નિર્ભર છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધ ઉભો થાય તો ભારતના આયાત ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે. જેના કારણે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર સીધી અસર પડી શકે છે.સદભાગ્યે, ઈરાન તરફથી નવા નિયમોની જાહેરાત પહેલાં ત્રણ ભારતીય તેલ ટેન્કર 8.6 લાખ ટન કાચું તેલ લઈને સુરક્ષિત રીતે હોર્મુઝ પાર કરી ચૂક્યા હતા, જેના કારણે તાત્કાલિક પુરવઠા અંગેની ચિંતા ઓછી થઈ છે.
જહાજરાની કંપનીઓ હજુ પણ સાવચેત
નિષ્ણાતોના મતે ભલે જળમાર્ગ ખુલ્લો હોય, પરંતુ યુદ્ધ અને તણાવ બાદ પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય થવામાં મહિનાઓ લાગી શકે છે. ઘણા જહાજ માલિકો અને વીમા કંપનીઓ હજુ પણ જોખમનું મૂલ્યાંકન કરી રહી છે. સુરક્ષા અંગે વિશ્વાસ વધે ત્યાર બાદ જ સામાન્ય સ્તરે વેપાર અને તેલ પરિવહન શરૂ થઈ શકશે.
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે ચેતવણી
હોર્મુઝ જળમાર્ગ માત્ર એક સમુદ્રી માર્ગ નથી, પરંતુ વિશ્વની ઊર્જા વ્યવસ્થાનું કેન્દ્રબિંદુ છે. અહીં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા વૈશ્વિક બજારો, ઊર્જા સુરક્ષા અને વેપાર પર વ્યાપક અસર કરી શકે છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી રાજકીય ખેંચતાણને કારણે વિશ્વભરના દેશો પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.
આગળ શું?
હાલની સ્થિતિમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની વાતચીત સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ ગઈ હોવાનું કહી શકાય નહીં, પરંતુ બંને પક્ષો વચ્ચે વિશ્વાસનો અભાવ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યો છે. ટ્રમ્પના નવા પ્રસ્તાવ અને ઈરાનના નવા નિયમો એ સંકેત આપે છે કે રાજદ્વારી વાતચીત ચાલુ છે, પરંતુ તણાવ હજુ સમાપ્ત થયો નથી.
વિશ્વના ઊર્જા બજારો, રોકાણકારો અને આયાતકાર દેશો માટે આગામી કેટલાક અઠવાડિયા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. જો કોઈ નવો કરાર થાય તો તેલ બજારમાં રાહત મળી શકે છે, પરંતુ જો તણાવ વધુ વધશે તો વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે નવા પડકારો ઉભા થઈ શકે છે.
