અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સંકેત આપ્યો છે કે ઈરાન પછી તેઓ ક્યુબા પર હુમલો કરશે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાન્યુઆરીમાં વેનેઝુએલામાં સત્તા પરિવર્તન બાદ ક્યુબાને પણ કહ્યું હતું કે તેણે અમેરિકા સાથે સોદો કરવો જોઈએ અથવા પરિણામો ભોગવવા માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ. તેમણે સંકેત આપ્યો કે વેનેઝુએલા પછી ઈરાન અને પછી ક્યુબામાં શાસન પરિવર્તન તેમનું આગામી લક્ષ્ય છે. ફ્લોરિડાથી માત્ર ૧૪૫ કિ.મી. દક્ષિણમાં સ્થિત આ ટાપુ રાષ્ટ્ર ૧૯૬૦ ના દાયકાની શરૂઆતથી અમેરિકન પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યો છે. જાન્યુઆરીમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું હતું કે વેનેઝુએલાથી ક્યુબામાં તેલ અને નાણાંનો પ્રવાહ હવે બંધ થઈ જશે. ત્યાર બાદ ક્યુબાના રાષ્ટ્રપતિ મિગુએલ ડિયાઝ-કેનેલે કહ્યું કે કોઈ અમને કહેશે નહીં કે શું કરવું. ક્યુબાના વિદેશ મંત્રીએ કહ્યું હતું કે તેમના દેશને કોઈ પણ હસ્તક્ષેપ વિના બળતણ આયાત કરવાનો અધિકાર છે.
વેનેઝુએલાની રાજધાની કારાકાસ પર થયેલા હુમલા અને અમેરિકન ઓપરેશનમાં વેનેઝુએલાના નેતા નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ બાદ ટ્રમ્પ જે દેશો પર નજર રાખી રહ્યા છે તેમાં ક્યુબાનો સમાવેશ થાય છે. ક્યુબાનો લાંબા સમયથી મિત્ર વેનેઝુએલા દરરોજ લગભગ ૩૫,૦૦૦ બેરલ ખનિજ તેલ ક્યુબા મોકલતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. વેનેઝુએલાના તેલ ટેન્કરોને જપ્ત કરવાની ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની વ્યૂહરચનાએ ક્યુબાની પહેલાંથી જ ખરાબ ઇંધણની પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરી દીધી છે.
જાન્યુઆરીમાં અમેરિકાએ ઘણાં ક્યુબન તેલ ટેન્કરો જપ્ત કર્યાં હતાં. માર્ચમાં ક્યુબાના નાણાંમંત્રી અલેજાન્ડ્રો ગિલ ફર્નાન્ડીઝની ભ્રષ્ટાચારના આરોપસર ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ક્યુબાના વેનેઝુએલા સાથે ગાઢ સંબંધો હતા, જે ક્યુબાના ડોકટરો અને તબીબી કર્મચારીઓના બદલામાં ક્યુબાના લગભગ ૩૦ ટકા તેલનો પુરવઠો પૂરો પાડતો હોવાનું કહેવાય છે. અમેરિકા દ્વારા વેનેઝુએલામાં નિકોલસ માદુરોને સત્તા પરથી હટાવ્યા પછી જો ખનિજ તેલનો પુરવઠો ખોરવાઈ જાય તો ક્યુબાને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
૧૯૫૯માં સામ્યવાદી ફિડેલ કાસ્ટ્રોએ ક્યુબામાં અમેરિકા સમર્થિત સરકારને ઉથલાવી દીધી ત્યારથી અમેરિકા અને ક્યુબા વચ્ચેના સંબંધો તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. જો કે, બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો સુધારવા માટે ખાસ કરીને બરાક ઓબામાના કાર્યકાળ દરમિયાન પગલાં લેવામાં આવ્યાં હતાં, પરંતુ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે ઓબામાની ઘણી નીતિઓ ઉલટાવી દીધી છે. એક વર્ષ પહેલાં પોતાના બીજા કાર્યકાળ માટે શપથ લીધાના થોડા સમય પછી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ક્યુબાને આતંકવાદનું પ્રાયોજક રાજ્ય ગણાવ્યું હતું.
અમેરિકાએ ક્યુબાના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ રાઉલ કાસ્ટ્રો પર હત્યાનો આરોપ મૂક્યો છે, જેનાથી એવી અટકળો શરૂ થઈ છે કે અમેરિકાના હુમલાની યાદીમાં ક્યુબા આગળ હોઈ શકે છે. અમેરિકાની મહત્તમ દબાણ નીતિએ ક્યુબામાં દાયકાઓમાં સૌથી મોટી ઇંધણ અને વીજળી કટોકટી ઊભી કરી છે. દરમિયાન, અમેરિકન અધિકારીઓનો એક વર્ગ સતત કહી રહ્યો છે કે ૬૬ વર્ષથી સત્તામાં રહેલી સામ્યવાદી સરકારનો અંત આવવો જોઈએ.
રાઉલ કાસ્ટ્રો પર અનેક ગુનાઓનો આરોપ છે, જેમાં ૧૯૯૬માં ક્યુબન ફાઇટર જેટ દ્વારા બે અમેરિકન વિમાનને તોડી પાડવાનો પણ સમાવેશ થાય છે. હવે એવી અટકળો ચાલી રહી છે કે અમેરિકા તેમની ધરપકડ કરવા માટે લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી શકે છે અને તેમને ટ્રાયલનો સામનો કરવા માટે અમેરિકા લાવી શકે છે. વેનેઝુએલાના રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોના કિસ્સામાં આ પહેલાં પણ આવું બન્યું છે. જો કે, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હજુ સુધી સ્પષ્ટતા કરી નથી કે તેઓ ક્યુબામાં પણ આવી જ ઝુંબેશ ચલાવવાનું વિચારી રહ્યા છે કે નહીં. ઘણા અમેરિકન કાયદા નિર્માતાઓએ ખુલ્લેઆમ તેની માંગણી કરી છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે રાઉલ કાસ્ટ્રોને લશ્કરી રીતે પકડવા શક્ય છે, પરંતુ તેમાં નોંધપાત્ર જોખમો સામેલ છે. તેઓ ઘણા વૃદ્ધ છે અને સુરક્ષા પણ ખૂબ જ કડક છે. લેટિન અમેરિકા પર વોશિંગ્ટન ઓફિસના નિષ્ણાત એડમ આઇઝેકસને જણાવ્યું હતું કે રાઉલ કાસ્ટ્રોનું પ્રતીકાત્મક મહત્ત્વ ખૂબ જ છે, તેથી તેમની સુરક્ષા કડક છે, પરંતુ તેમને પકડવા અશક્ય નથી.
જો કે, તેમનું માનવું છે કે કાસ્ટ્રોની ધરપકડથી ક્યુબાના સત્તાકીય માળખા પર કોઈ મોટી અસર પડશે નહીં, કારણ કે તેમણે ૨૦૧૮ માં જ રાષ્ટ્રપતિપદ છોડી દીધું હતું અને હવે તેમની ભૂમિકા વધુ પ્રતીકાત્મક માનવામાં આવે છે.જો કે, સ્થાનિક રાજકીય દૃષ્ટિકોણથી આ અમેરિકા માટે એક મોટી જીત હોઈ શકે છે. સ્થાનિક રાજકીય કારણોસર તે કદાચ સફળ સાબિત થશે. તેઓ ફિડલ કાસ્ટ્રોના પરિવારને અપમાનિત કરવા ૧૯૫૯ના જૂના ક્રાંતિકારીઓમાંના એક રાઉલ કાસ્ટ્રોને જેલમાં ધકેલી દેવા માંગે છે. ક્યુબામાં ફિડલ કાસ્ટ્રોનો પરિવાર હજુ પણ પ્રભાવ ધરાવે છે, પરંતુ તે સમગ્ર વ્યવસ્થાનું કેન્દ્ર નથી. અમેરિકા ક્યુબા પર કબજો જમાવવા માગે છે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સહિત ઘણા અમેરિકી અધિકારીઓએ સંકેત આપ્યો છે કે ક્યુબામાં એક નવી નેતૃત્વ પ્રણાલીનો ઉદય થઈ શકે છે. આ વેનેઝુએલા જેવું મોડેલ હોઈ શકે છે, જ્યાં સરકાર સંપૂર્ણપણે બદલાઈ નથી, પરંતુ નવી સિસ્ટમથી ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સાથે સીધી વાતચીત શરૂ થઈ ગઈ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વારંવાર કહી ચૂક્યા છે કે તેઓ ક્યુબાની અંદરના કેટલાક લોકોના સંપર્કમાં છે જેઓ આર્થિક સંકટ વચ્ચે અમેરિકા પાસેથી મદદ માંગે છે.
તેમણે ૧૨ મેના રોજ ટ્રુથ સોશ્યલ પર લખ્યું કે ક્યુબા મદદ માંગી રહ્યું છે અને અમે વાટાઘાટો કરીશું. થોડા દિવસો પછી સીઆઈએના ડિરેક્ટર જોન રેટક્લિફે ક્યુબન અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી. આમાં ફિડલ કાસ્ટ્રોના પૌત્ર રાઉલ ગિલેર્મો રોડ્રિગ્ઝ કાસ્ટ્રો અને ગૃહ પ્રધાન લાઝારો અલવારેઝ કાસાસનો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકા ક્યુબામાં ઘણા ફેરફારોની અપેક્ષા રાખી રહ્યું છે. આમાં અર્થતંત્ર ખુલ્લું પાડવું, વિદેશી રોકાણ વધારવું, દેશનિકાલ કરાયેલા ક્યુબન જૂથોને ભાગીદારી આપવી અને ક્યુબામાં રશિયન અથવા ચીની ગુપ્તચર એજન્સીઓની હાજરીનો અંત લાવવાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ ફેરફારો છતાં, ક્યુબાની વર્તમાન સરકાર મોટા ભાગે અકબંધ રહી શકે છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર સામે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ક્યુબામાં કોઈ સ્પષ્ટ નેતા નથી જેને આ નવી વ્યવસ્થાના ચહેરા તરીકે રજૂ કરી શકાય. ત્રીજી શક્યતા એ છે કે ક્યુબા ભારે આર્થિક દબાણ હેઠળ તૂટી શકે છે, કારણ કે તે હાલમાં લાંબા સમય સુધી વીજળી ગુલ થવાનો અને ખોરાકની તીવ્ર અછતનો સામનો કરી રહ્યું છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું કે ક્યુબા તૂટી રહ્યું છે. ત્યાં પરિસ્થિતિ ખરાબ છે અને સરકારનું નિયંત્રણ નબળું પડી રહ્યું છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે ચિત્ર આના કરતાં વધુ જટિલ છે. આર્થિક કટોકટી હોવા છતાં, ક્યુબન સરકાર અને તેના સુરક્ષા તંત્ર મોટા ભાગે નિયંત્રણમાં છે. ક્યુબાના અર્થતંત્ર અને ક્યુબાની સરકારને અલગથી સમજવાં જોઈએ. અર્થતંત્ર ભાંગી રહ્યું છે, પરંતુ સરકારી વ્યવસ્થા, ખાસ કરીને સુરક્ષા તંત્ર, હજુ પણ કાર્યરત છે.
ક્યુબાનાં લોકો દિવસમાં માત્ર ૧,૦૦૦ થી ૧,૫૦૦ કેલરી પર જીવી રહ્યા છે અને તેમને મૂળભૂત તબીબી સારવાર પણ મળી શકતી નથી. જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે અને મોટી સંખ્યામાં ક્યુબન લોકો દેશ છોડવાનું શરૂ કરે, તો તે ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્ર માટે પણ એક પડકાર બની શકે છે. જો ક્યુબાનાં લોકો અમેરિકા તરફ સ્થળાંતર કરવાનું શરૂ કરે, તો તે તેમના માટે ઘણી મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જો સિસ્ટમ પડી ભાંગે તો મોટી સંખ્યામાં લોકો કોઈ પણ રીતે દેશ છોડવાનો પ્રયાસ કરશે. ક્યુબાનાં લોકો માટે ફ્લોરિડા સૌથી નજીકનું સ્થળ છે, પરંતુ કેટલાંક લોકો મેક્સિકો પણ જઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ક્યુબામાં અમેરિકાની મરજી મુજબ શાસનપરિવર્તન થઈ જશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
