ભારતીય ન્યાય વ્યવસ્થામાં પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા ફરી એક વખત મોટો પડકાર બનીને સામે આવી છે. દેશની વિવિધ હાઇકોર્ટોમાં 65 લાખથી વધુ કેસો પેન્ડિંગ હોવાનું સામે આવ્યું છે. કેસોની મોટી સંખ્યાને કારણે અનેક લોકોને ન્યાય માટે વર્ષો સુધી રાહ જોવી પડી રહી છે. કેટલાક કેસ તો એક દાયકાથી પણ વધુ સમયથી કોર્ટમાં અટવાયેલા છે. આ સ્થિતિને કારણે કેસનો અંતિમ નિર્ણય આવતા સુધીમાં અરજદારની જિંદગીનો મોટો સમય પસાર થઈ જાય છે. દેશની હાઇકોર્ટોમાં પેન્ડિંગ કેસોમાંથી લગભગ 15 લાખ કેસ એવા છે જે 10 વર્ષથી પણ વધુ સમયથી ચાલી રહ્યા છે. એટલે કે આ કેસોમાં અરજદારો એક દાયકાથી વધુ સમયથી કોર્ટના નિર્ણયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. લાંબા સમય સુધી કેસ પેન્ડિંગ રહેવાને કારણે માત્ર કોર્ટ પરનો બોજ જ વધતો નથી, પરંતુ કેસ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે પણ આર્થિક અને માનસિક મુશ્કેલી ઊભી થાય છે.
કેસ કેટલો લાંબો ચાલી શકે તેનું એક ઉદાહરણ રાજસ્થાનના ઝાલોર જિલ્લાના એક આરોગ્યકર્મીના કેસમાં જોવા મળે છે. આ કર્મચારીને વર્ષ 1999માં રોજમદાર કર્મચારીના પદ પરથી હટાવી દેવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેણે પોતાના હક માટે કાનૂની લડત શરૂ કરી હતી. લેબર કોર્ટના ચુકાદાથી અસંતોષ થતાં તેણે વર્ષ 2004માં રાજસ્થાન હાઇકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો. પરંતુ હાઇકોર્ટમાં અરજી દાખલ કર્યાને પણ બે દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં આ કેસની સુનાવણી પૂર્ણ થઈ શકી નથી. 2004માં દાખલ થયેલી અરજી વર્ષો સુધી પેન્ડિંગ રહેતાં અરજદારને ઝડપી સુનાવણીની માગ સાથે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી જવું પડ્યું. આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે કોર્ટમાં કેસ દાખલ કર્યા બાદ અંતિમ નિર્ણય મેળવવામાં કેટલો લાંબો સમય લાગી શકે છે.
આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે અરજદારની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે અરજી પર વિચાર કરવા માટે તેને હસ્તક્ષેપ કરવાનો આધાર દેખાતો નથી, પરંતુ અરજદારને હાઇકોર્ટમાં વહેલી સુનાવણી માટે અરજી કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આમ, અંતે કેસની ઝડપી સુનાવણી માટે પણ અરજદારે અલગથી પ્રયાસ કરવો પડ્યો. દેશની સૌથી વધુ પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા ધરાવતી હાઇકોર્ટોમાં અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો સમાવેશ થાય છે. અહીં લગભગ 12.5 લાખ કેસો પેન્ડિંગ હોવાનું જણાવાયું છે. હાઇકોર્ટમાં જજ અને બેન્ચ દ્વારા દરરોજ મોટી સંખ્યામાં કેસોની સુનાવણી કરવામાં આવે છે. એક જજ અથવા બેન્ચ દ્વારા એક દિવસમાં સરેરાશ 150થી 200 જેટલા કેસોની સુનાવણી થતી હોવા છતાં કેસોનો બેકલોગ ઝડપથી ઘટતો નથી.
રાજસ્થાન હાઇકોર્ટમાં પણ લગભગ 7 લાખ કેસ પેન્ડિંગ છે. આ ઉપરાંત બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં આશરે 6.4 લાખ કેસો પેન્ડિંગ હોવાનું સામે આવ્યું છે. મદ્રાસ હાઇકોર્ટમાં લગભગ 5.6 લાખ કેસોનો બેકલોગ છે, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટમાં આશરે 4.9 લાખ કેસ પેન્ડિંગ છે. કર્ણાટક હાઇકોર્ટમાં પણ 3.3 લાખ જેટલા કેસો પેન્ડિંગ હોવાનું જણાવાયું છે. આંધ્ર પ્રદેશ હાઇકોર્ટમાં લગભગ 2.5 લાખ કેસો પેન્ડિંગ છે. કલકત્તા હાઇકોર્ટમાં પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા આશરે 1.9 લાખ છે, જ્યારે દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં લગભગ 1.2 લાખ કેસોનો બેકલોગ છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે કેસોની સંખ્યા માત્ર કેટલીક હાઇકોર્ટ પૂરતી મર્યાદિત નથી. દેશની અનેક હાઇકોર્ટોમાં મોટી સંખ્યામાં કેસો પેન્ડિંગ છે. દરરોજ નવા કેસો દાખલ થતા રહે છે અને તેની સાથે જૂના કેસોની સુનાવણી પણ આગળ વધારવાની હોય છે. પરિણામે કોર્ટ પર કામનું ભારણ સતત રહે છે. પેન્ડિંગ કેસોની મોટી સંખ્યામાં જૂના કેસોનો હિસ્સો પણ મહત્વનો છે. 10 વર્ષથી વધુ સમયથી પેન્ડિંગ રહેલા 15 લાખ કેસો આ સમસ્યાની ગંભીરતા દર્શાવે છે. લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા કેસોમાં ઘણી વખત કેસ સાથે જોડાયેલા લોકોની પરિસ્થિતિ પણ બદલાઈ જાય છે. અરજદાર, સાક્ષી અથવા અન્ય પક્ષકારોની ઉંમર વધતી જાય છે, જ્યારે અંતિમ નિર્ણયની રાહ ચાલુ રહે છે.
ન્યાય મેળવવામાં થતો વિલંબ માત્ર કોર્ટની પ્રક્રિયા સુધી સીમિત નથી. લાંબા સમયથી ચાલતા કેસમાં પક્ષકારોને વકીલાત, મુસાફરી અને અન્ય કાનૂની ખર્ચનો સામનો કરવો પડે છે. અનેક લોકો માટે વારંવાર કોર્ટમાં હાજર રહેવું પણ મુશ્કેલ બની શકે છે. ખાસ કરીને લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ કેસોમાં અંતિમ નિર્ણય સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયા પોતે જ એક લાંબી કાનૂની લડાઈ બની જાય છે. હાઇકોર્ટોમાં કેસોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે ઝડપી સુનાવણી, ખાલી પડેલી ન્યાયાધીશોની જગ્યાઓ ભરવી, કોર્ટની કામગીરીને વધુ અસરકારક બનાવવી અને જૂના કેસોને પ્રાથમિકતા આપવી જેવા મુદ્દાઓ મહત્વના બની રહે છે. જોકે, પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા ઘટાડવી માત્ર વધુ કેસોની સુનાવણી કરવાથી શક્ય નથી; નવા કેસોનો પ્રવાહ અને દરેક કેસની કાનૂની જટિલતા પણ મહત્વની હોય છે.
