સ્કારબોરો રીફ પર ‘નેચર રિઝર્વ’ના નામે ચીનના પગલાં સામે વોશિંગ્ટનની સખત વાંધો, દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ફરી વધી શકે તણાવ: ચીને વિવાદિત સ્કારબોરો રીફ પર ‘નેશનલ નેચર રિઝર્વ’ને મેનેજ કરવા માટે નવા નિયમો જાહેર કરતાં અમેરિકા ભડકી ઊઠ્યું છે. અમેરિકાએ ચીનના આ પગલાને એકતરફી અને અસ્થિરતા વધારનાર ગણાવ્યું છે. વોશિંગ્ટને આરોપ મૂક્યો છે કે પર્યાવરણ અને કાયદાકીય વ્યવસ્થાના બહાના હેઠળ ચીન દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં પોતાના વિસ્તૃત સમુદ્રી અને પ્રાદેશિક દાવાઓને મજબૂત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકા ફરી એકવાર પોતાના સંધિ સાથી ફિલિપાઈન્સ સાથે ઊભું હોવાનું સ્પષ્ટ કર્યું છે.
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીન અને ફિલિપાઈન્સ વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સમયથી ચાલતા વિવાદમાં ફરી એકવાર અમેરિકાની સીધી એન્ટ્રી જોવા મળી છે. ચીને વિવાદિત સ્કારબોરો શોલ/રીફ વિસ્તારમાં ‘નેશનલ નેચર રિઝર્વ’ માટે નવા મેનેજમેન્ટ નિયમો જાહેર કર્યા છે. આ પગલાં સામે અમેરિકાએ સખત વાંધો ઉઠાવીને કહ્યું છે કે આ વ્યવસ્થા ફિલિપાઈન્સના માછીમારોને તેમના પરંપરાગત માછીમારી વિસ્તારોમાં પ્રવેશથી વંચિત કરી શકે છે.અમેરિકાના વિદેશ વિભાગે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે તે ચીન દ્વારા સ્કારબોરો રીફ પર ‘નેશનલ નેચર રિઝર્વ’ને લાગુ કરવાના પ્રયાસને સ્વીકારતું નથી અને આ મામલે તે પોતાના સાથી દેશ ફિલિપાઈન્સની સાથે છે.
સ્કારબોરો રીફ આખરે છે શું?
સ્કારબોરો શોલ, જેને ચીન અને ફિલિપાઈન્સ અલગ-અલગ નામથી ઓળખાવે છે, દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં આવેલો અત્યંત વ્યૂહાત્મક અને વિવાદિત સમુદ્રી વિસ્તાર છે.આ વિસ્તાર ચીન અને ફિલિપાઈન્સ વચ્ચે લાંબા સમયથી પ્રાદેશિક અધિકારને લઈને વિવાદનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. અહીં માછીમારી ઉપરાંત દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં સમુદ્રી માર્ગો અને વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને કારણે પણ તેનું મહત્વ ખૂબ વધારે છે.ફિલિપાઈન્સ અને ચીન બંને આ વિસ્તારમાં પોતાના હકનો દાવો કરતા આવ્યા છે. આ વિવાદમાં ચીનની વધતી હાજરીને લઈને ફિલિપાઈન્સ સતત વાંધો વ્યક્ત કરતું રહ્યું છે.
ચીને શું નવી ચાલ ચાલી?
ચીનના સરકારી અહેવાલો અનુસાર, સ્કારબોરો શોલ વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવેલા ‘નેશનલ નેચર રિઝર્વ’ માટે 1 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ 16 કલમો ધરાવતા નવા મેનેજમેન્ટ પગલાં જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.આ નિયમોનો ઉદ્દેશ આ વિસ્તારના સંચાલન, દેખરેખ અને કાયદાના અમલ માટે વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે.ચીનના જણાવ્યા અનુસાર, કુદરતી સંસાધનો, વન અને ઘાસચારા સંબંધિત પ્રશાસન, ચાઈના કોસ્ટ ગાર્ડ તથા હૈનાન પ્રાંતની સરકાર સહિત ચાર એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન માટે મિકેનિઝમ બનાવવામાં આવ્યો છે. આ એજન્સીઓ વચ્ચે માહિતીની આપ-લે, સંકલન અને કથિત ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ સામે દેખરેખ વધારવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.ચીનની દલીલ છે કે આ પગલાંનો હેતુ પર્યાવરણીય સંરક્ષણ અને રિઝર્વના વ્યવસ્થિત સંચાલન સાથે જોડાયેલો છે.પરંતુ અમેરિકા અને ફિલિપાઈન્સ ચીનના આ પગલાને માત્ર પર્યાવરણ સંરક્ષણ તરીકે જોઈ રહ્યા નથી.
અમેરિકા કેમ ભડક્યું?
અમેરિકાના વિદેશ વિભાગે ચીનના પગલાને ‘અસ્થિરતા વધારનાર’ ગણાવ્યું છે.અમેરિકાનો આરોપ છે કે ચીન પર્યાવરણ અને કાયદાકીય પ્રક્રિયાના બહાના હેઠળ દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં પોતાના વિશાળ પ્રાદેશિક અને સમુદ્રી દાવાઓને આગળ વધારી રહ્યું છે.અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર, જો આ નવા નિયમોનો ઉપયોગ સ્કારબોરો શોલમાં પ્રવેશ નિયંત્રિત કરવા માટે થાય છે તો તેની સીધી અસર ફિલિપાઈન્સના માછીમારો પર પડી શકે છે.અમેરિકાએ ચીનના આ પ્રયાસને એકતરફી કાર્યવાહી ગણાવી છે અને કહ્યું છે કે આવા પગલાંથી દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં પહેલાથી જ રહેલો તણાવ વધુ વધી શકે છે.
સૌથી મોટો મુદ્દો,ફિલિપાઈન્સના માછીમારો
આ આખા વિવાદમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાંથી એક ફિલિપાઈન્સના માછીમારોનો પરંપરાગત માછીમારી વિસ્તાર છે.
અમેરિકાનું કહેવું છે કે ચીનની નવી વ્યવસ્થા ફિલિપાઈન્સના માછીમારોને એવા વિસ્તારોમાં પ્રવેશથી રોકી શકે છે જ્યાં તેઓ પરંપરાગત રીતે માછીમારી કરતા આવ્યા છે.અમેરિકાએ પોતાના નિવેદનમાં ખાસ કરીને 2016ના આર્બિટ્રલ એવોર્ડનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.વોશિંગ્ટનનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાકીય ચુકાદા સાથે જોડાયેલા અધિકારોને ધ્યાનમાં રાખીને ફિલિપાઈન્સના માછીમારોને તેમના પરંપરાગત માછીમારી વિસ્તારોમાં પ્રવેશ મળવો જોઈએ.2016નો આર્બિટ્રલ એવોર્ડ શું હતો?દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના વિવાદમાં 2016નો આર્બિટ્રલ એવોર્ડ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ઓન ધ લો ઑફ ધ સી એટલે કે UNCLOS હેઠળ રચાયેલા ટ્રિબ્યુનલે દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના કેટલાક દાવાઓ અંગે ચુકાદો આપ્યો હતો.ચુકાદામાં ચીનના કેટલાક વિસ્તૃત ‘હિસ્ટોરિક રાઈટ્સ’ના દાવાઓ માટે કાયદાકીય આધાર ન હોવાનું નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે ચીને આ ચુકાદાને સ્વીકાર્યો નથી અને પોતાના દાવાઓ યથાવત રાખ્યા છે.આ જ ચુકાદાનો આધાર લઈને અમેરિકા હવે ચીનના સ્કારબોરો રીફ સંબંધિત નવા પગલાં સામે વાંધો ઉઠાવી રહ્યું છે.
અમેરિકા બોલ્યું,‘અમે ફિલિપાઈન્સ સાથે ઊભા છીએ’
અમેરિકાએ આ મામલે કોઈ અસ્પષ્ટ નિવેદન આપવાને બદલે ખુલ્લેઆમ ફિલિપાઈન્સનું સમર્થન કર્યું છે.અમેરિકાના વિદેશ વિભાગે સ્પષ્ટ કર્યું કે ફિલિપાઈન્સ તેનો સંધિ સાથી દેશ છે અને વોશિંગ્ટન એક મુક્ત અને ખુલ્લા ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રના સમર્થનમાં ફિલિપાઈન્સની સાથે છે.આ નિવેદન દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં અમેરિકા-ફિલિપાઈન્સની વધતી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
ચીન સામે અમેરિકાનો સીધો આરોપ
અમેરિકાએ ચીન પર આરોપ લગાવ્યો છે કે તે પર્યાવરણીય અને કાયદાકીય દલીલોનો ઉપયોગ કરીને પોતાના પ્રાદેશિક દાવાઓને આગળ ધપાવી રહ્યું છે.અમેરિકાના મતે, આ પ્રકારના પગલાં માત્ર પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે નથી, પરંતુ દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના વિવાદિત વિસ્તારોમાં પ્રશાસકીય, સમુદ્રી નિયંત્રણ વધારવાની વ્યૂહરચનાનો ભાગ બની શકે છે. વોશિંગ્ટને ચીનના પગલાંને ‘કોઅર્સિવ’ એટલે કે દબાણ આધારિત અને એકતરફી ગણાવ્યા છે.
ચીનનું કહેવું શું છે?
ચીન તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલી વ્યવસ્થા અનુસાર સ્કારબોરો શોલના નેચર રિઝર્વનું સંચાલન વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવા માટે ચાર સરકારી એજન્સીઓ વચ્ચે સંકલન કરવામાં આવશે.આ વ્યવસ્થામાં મોટા મુદ્દાઓ પર સંકલન, માહિતી વહેંચણી, દેખરેખ અને ગેરકાયદેસર ગણાતી પ્રવૃત્તિઓ સામે કાયદાનો અમલ મજબૂત કરવાની વાત છે.અર્થાત્ ચીન પોતાના પગલાંને મુખ્યત્વે પ્રશાસન અને પર્યાવરણ સંરક્ષણના દૃષ્ટિકોણથી રજૂ કરી રહ્યું છે.પરંતુ અમેરિકા અને ફિલિપાઈન્સને શંકા છે કે આ નિયમોનો ઉપયોગ વાસ્તવિક રીતે સમુદ્રી પ્રવેશ અને નિયંત્રણ વધારવા માટે થઈ શકે છે.
આ નેચર રિઝર્વ ક્યારે મંજૂર થયું?
ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર, ચીનની સ્ટેટ કાઉન્સિલે સપ્ટેમ્બર 2025માં સ્કારબોરો વિસ્તારમાં નેશનલ નેચર રિઝર્વ સ્થાપવાની મંજૂરી આપી હતી.ત્યારબાદ 1 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ તેના સંચાલન માટે નવા 16 કલમવાળા નિયમો જાહેર કરવામાં આવ્યા.આથી હાલનો વિવાદ માત્ર રિઝર્વ બનાવવાના નિર્ણય વિશે નથી, પરંતુ તેને જમીન પર કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવશે અને તેની અસર ફિલિપાઈન્સના માછીમારો તથા વિવાદિત સમુદ્રી વિસ્તારમાં પ્રવેશ પર કેવી પડશે તે અંગે પણ છે.
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ફરી વધી શકે તણાવ
સ્કારબોરો શોલ પહેલેથી જ ચીન અને ફિલિપાઈન્સ વચ્ચે સૌથી સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાંથી એક છે.આ વિસ્તારમાં ચીનની કોસ્ટ ગાર્ડ અને ફિલિપાઈન્સના જહાજોની હાજરી તથા બંને દેશોના અલગ-અલગ દાવાઓને કારણે તણાવ સતત રહે છે.
હવે ચીન દ્વારા નેચર રિઝર્વના મેનેજમેન્ટ માટે નવા નિયમો લાગુ કરવાથી વિવાદમાં વધુ એક નવો મુદ્દો જોડાઈ ગયો છે.
અને જ્યારે આ પગલાં સામે અમેરિકા સીધું ફિલિપાઈન્સના સમર્થનમાં આવ્યું છે ત્યારે આ મુદ્દો માત્ર બે દેશોનો પ્રાદેશિક વિવાદ ન રહીને અમેરિકા-ચીન વ્યૂહાત્મક ટકરાવનો પણ ભાગ બની શકે છે.
ઇન્ડો-પેસિફિકમાં શક્તિનું સંતુલન
અમેરિકા લાંબા સમયથી ફ્રી અને ઓપન ઇન્ડો-પેસિફિકની નીતિનું સમર્થન કરે છે.ચીન દક્ષિણ ચીન સમુદ્રના મોટા ભાગ પર પોતાના પ્રાદેશિક અને સમુદ્રી અધિકારના દાવા કરે છે. બીજી તરફ ફિલિપાઈન્સ સહિત અનેક દેશો આ દાવાઓ સામે પોતાના અધિકારો રજૂ કરે છે.આ કારણે સ્કારબોરો શોલ જેવા નાના દેખાતા સમુદ્રી વિસ્તારોનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ખૂબ વધી જાય છે.જો કોઈ એક દેશ આવા વિસ્તારમાં વહીવટી, કાયદાકીય અથવા સુરક્ષા નિયંત્રણ સતત મજબૂત કરે તો ભવિષ્યમાં તેની અસર સમગ્ર પ્રદેશના શક્તિ સંતુલન પર પડી શકે છે.
ચીનની ‘નેચર રિઝર્વ’ ચાલ કે પર્યાવરણ સંરક્ષણ?
હવે સૌથી મોટો સવાલ આ જ છે.શું ચીન ખરેખર પર્યાવરણ અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ કરવા માટે નેચર રિઝર્વ બનાવી રહ્યું છે, કે પછી આ વ્યવસ્થા વિવાદિત વિસ્તાર પર પોતાનું વહીવટી નિયંત્રણ મજબૂત કરવાની વ્યૂહરચના છે?
ચીનનું સત્તાવાર વર્ણન પર્યાવરણ અને સંચાલન પર ભાર મૂકે છે.પરંતુ અમેરિકા કહે છે કે પર્યાવરણ અને કાયદાના બહાના હેઠળ ચીન પોતાના વ્યાપક સમુદ્રી દાવાઓ આગળ ધપાવી રહ્યું છે.આથી આગામી દિવસોમાં આ નેચર રિઝર્વના નિયમો વાસ્તવિક સમુદ્રી પ્રવૃત્તિઓમાં કેવી રીતે લાગુ થાય છે તે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
ચીનની ‘નેચર રિઝર્વ’ ચાલથી અમેરિકા ભડક્યું! સ્કારબોરો રીફ પર ચીનના નવા નિયમો સામે વોશિંગ્ટનની સખત વાંધો, ફિલિપાઈન્સના માછીમારોના અધિકારોનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો,અમેરિકા બોલ્યું, ‘અમે ફિલિપાઈન્સ સાથે ઊભા છીએ’, હવે દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં વધશે તણાવ?
