વિશ્વના દેશો વચ્ચે થતો મોટાભાગનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અમેરિકી ડૉલરમાં થાય છે. ક્રૂડ ઓઇલ, અનાજ, દવાઓ અને ધાતુઓ જેવી અનેક મહત્વની ચીજવસ્તુઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલરનો ઉપયોગ થાય છે. આ કારણે અનેક દેશો પોતાના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં પણ ડૉલર રાખે છે. પરંતુ આ વ્યવસ્થાને લઈને એક મોટો સવાલ ઉભો થાય છે કે જે ચલણનો ઉપયોગ દુનિયાના અનેક દેશો કરે છે, તેની નાણાકીય નીતિ નક્કી કરવાનો અધિકાર મુખ્યત્વે એક જ દેશ પાસે હોય તો તેની અસર બાકીના દેશો પર કેટલી પડે છે.
એક દેશનો નિર્ણય, અનેક દેશો પર અસર
અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા નાણાંના પુરવઠા અને વ્યાજદર અંગે લેવામાં આવતા નિર્ણયો માત્ર અમેરિકાની અર્થવ્યવસ્થા પૂરતા મર્યાદિત રહેતા નથી. ડૉલર વિશ્વની મુખ્ય રિઝર્વ કરન્સી હોવાથી તેના મૂલ્યમાં થતા ફેરફારની અસર અન્ય દેશોના વેપાર, દેવા અને આયાત ખર્ચ પર પણ થઈ શકે છે. 2008ની વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી બાદ અમેરિકાની ફેડરલ રિઝર્વની બેલેન્સ શીટમાં મોટો વધારો થયો હતો. 2008 પહેલા તે આશરે $900 બિલિયન હતી, જ્યારે 2022 સુધીમાં તે $8 ટ્રિલિયનથી વધુ થઈ ગઈ હતી. આ સમયગાળામાં અમેરિકાની નાણાકીય નીતિમાં થયેલા મોટા ફેરફારોનો પ્રભાવ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થાએ પણ અનુભવ્યો હતો.
ડૉલર મજબૂત થાય ત્યારે મુશ્કેલી ક્યાં પડે છે
જે દેશો ડૉલરમાં વેપાર કરે છે અથવા ડૉલરમાં દેવું ધરાવે છે, તેમના માટે ડૉલર મજબૂત થવો મહત્વનો મુદ્દો બની શકે છે. ડૉલરની કિંમત વધે ત્યારે અન્ય દેશોની સ્થાનિક કરન્સીની સરખામણીમાં ડૉલરમાં ચૂકવવાનું દેવું મોંઘું બની શકે છે. સાથે જ ડૉલરમાં કિંમત નક્કી થતી આયાતી વસ્તુઓનો ખર્ચ પણ વધી શકે છે. આ સ્થિતિમાં કોઈ દેશે પોતાના ઘરેલું અર્થતંત્રમાં ખાસ ભૂલ ન કરી હોવા છતાં બહારથી આવતી નાણાકીય પરિસ્થિતિને કારણે મોંઘવારી અને દેવાના દબાણનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
ભારત સહિત અનેક દેશો ડૉલર પર આધારિત
ભારત જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થા પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડૉલરની ભૂમિકાથી અલગ રહી શકતી નથી. ભારત સોફ્ટવેર, દવાઓ, ટેક્સટાઇલ અને અન્ય વસ્તુઓ તથા સેવાઓની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલ જેવી મહત્વની આયાતમાં પણ ડૉલર આધારિત વ્યવહારોનું મહત્વ છે. આથી ડૉલરના મૂલ્યમાં મોટો ફેરફાર થાય ત્યારે આયાત ખર્ચ, રૂપિયાની કિંમત અને વેપાર પર તેની અસર પડી શકે છે.
નાણાંની કિંમત અંગે મૂળ સવાલ
આ ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર ડૉલર નથી. સવાલ એ છે કે નાણાંને વાસ્તવિક મૂલ્ય સાથે કેવી રીતે જોડવામાં આવે. એક સામાન્ય બજારમાં કોઈ વ્યક્તિ વસ્તુ ખરીદતી વખતે તેની ગુણવત્તા અને કિંમત તપાસે છે. પરંતુ દેશો વચ્ચેના વેપારમાં એક દેશ બીજા દેશની કરન્સી સ્વીકારે છે અને તેના બદલામાં પોતાની વાસ્તવિક વસ્તુઓ અને સેવાઓ આપે છે. અહીં સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જે દેશ બીજા દેશની કરન્સી મોટા પ્રમાણમાં સ્વીકારે છે, તેને તે કરન્સીની સ્થિરતા અને તેની પાછળની આર્થિક સ્થિતિ અંગે વધુ જાણવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ કે નહીં. આ જ મુદ્દાને લેખમાં વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થાના સંદર્ભમાં ઉઠાવવામાં આવ્યો છે.
શું વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં બદલાવ જરૂરી છે
વૈશ્વિક વેપાર માટે એક એવી વ્યવસ્થાની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે જેમાં કોઈ એક દેશની ઘરેલું નાણાકીય નીતિનો બાકીના દેશો પર અસમાન પ્રભાવ ન પડે. આનો અર્થ એક જ વૈશ્વિક કરન્સી બનાવવી જરૂરી છે એવો નથી. તેના બદલે બે દેશો વચ્ચેના વેપારમાં બંને પક્ષની કરન્સી, તેના મૂલ્ય અને તેની પાછળની આર્થિક સ્થિતિ અંગે પારદર્શિતા કેવી રીતે વધારી શકાય તે મુદ્દો મહત્વનો બની શકે છે. વૈશ્વિક રિઝર્વ કરન્સી તરીકે ડૉલરનું પ્રભુત્વ હજુ પણ ઘણું મોટું છે. જોકે લાંબા ગાળે વૈશ્વિક રિઝર્વમાં ડૉલરના હિસ્સામાં ઘટાડો પણ જોવા મળ્યો છે.
નાણાકીય સ્વતંત્રતા સામે વૈશ્વિક નિર્ભરતા
આખરે ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ એ છે કે કોઈ દેશ પોતાની અર્થવ્યવસ્થા માટે કેટલો સ્વતંત્ર નિર્ણય લઈ શકે છે, જ્યારે તેનો વેપાર અને વિદેશી દેવું એવી કરન્સી પર આધારિત હોય જેને બીજો દેશ નિયંત્રિત કરે છે. ડૉલર આધારિત વ્યવસ્થાએ દાયકાઓથી વૈશ્વિક વેપારને એક સામાન્ય નાણાકીય માધ્યમ આપ્યું છે. પરંતુ તેની સાથે દેશોની નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને એક દેશના નિર્ણયની વૈશ્વિક અસર અંગેના સવાલો પણ સતત ચર્ચામાં રહ્યા છે.
આથી ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક વેપાર માટે વધુ સંતુલિત, પારદર્શક અને પરસ્પર જવાબદારીવાળી નાણાકીય વ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે કે નહીં, તે મહત્વનો પ્રશ્ન બની રહ્યો છે.
