વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં ફરી તણાવ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. અમેરિકાએ ઈરાનના દક્ષિણ કિનારા નજીક આવેલા વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ લારાક આઇલેન્ડ પર મર્યાદિત અને ચોક્કસ સૈન્ય કાર્યવાહી કરી છે. અમેરિકાનો દાવો છે કે ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ એટલે કે IRGC હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ફરીથી દરિયાઈ માઇન્સ બિછાવવાની તૈયારી કરી રહી હતી, જે તેલ ટેન્કરો અને વેપારી જહાજો માટે તાત્કાલિક ખતરો બની શકે તેમ હતું. આ જ સંભવિત જોખમને રોકવા માટે અમેરિકાએ બે IRGC રોકેટ લોન્ચરોને નિશાન બનાવ્યા હોવાનું CENTCOMએ જણાવ્યું છે.
આ હુમલા બાદ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એક વખત ગંભીર રીતે વધી ગયો છે. ઈરાને અમેરિકાની કાર્યવાહીનો વિરોધ કરતાં તેને આક્રમક હુમલો ગણાવ્યો છે અને પોતાના સૈનિકો સહિત અન્ય લોકોના મોત તથા ઇજાના દાવા કર્યા છે. ત્યાર બાદ ઈરાને જવાબી કાર્યવાહીરૂપે જૉર્ડનમાં અમેરિકી સૈનિકોની હાજરી ધરાવતા ઠેકાણાઓ તરફ મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલા કર્યા હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. જૉર્ડને પોતાના હવાઈ ક્ષેત્રમાં આઠ મિસાઇલોને અટકાવવાનો દાવો કર્યો હતો.
લારાક આઇલેન્ડ પર જ હુમલો કેમ?
લારાક આઇલેન્ડ ઈરાનના દક્ષિણ કિનારા નજીક પર્શિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાં આવેલું છે અને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝની અત્યંત નજીક હોવાથી તેનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું મોટું છે. હોર્મુઝનો આ સાંકડો સમુદ્રી માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. આ માર્ગમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને LNGનું પરિવહન થતું હોવાથી અહીં કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય ગતિવિધિ અથવા દરિયાઈ માર્ગને અવરોધવાનો પ્રયાસ સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય બજારને અસર કરી શકે છે.અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર લારાક આઇલેન્ડ પરનો હુમલો ઈરાનના તમામ સૈન્ય ઠેકાણાઓને મોટા પાયે નષ્ટ કરવા માટે કરવામાં આવ્યો નહોતો. CENTCOMના દાવા પ્રમાણે, આ કાર્યવાહીનો મુખ્ય હેતુ એક એવા તાત્કાલિક ખતરાને નિષ્ક્રિય કરવાનો હતો, જે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો માટે ગંભીર જોખમ બની શકે તેમ હતો. અમેરિકી સૈન્યએ IRGCના બે રોકેટ લોન્ચરોને નિશાન બનાવ્યા હતા, કારણ કે તેના કહેવા પ્રમાણે આ લોન્ચરો દ્વારા દરિયામાં નવી માઇન્સ પહોંચાડવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી.
અમેરિકાએ ‘તાત્કાલિક ખતરો’ કેમ ગણાવ્યો?
અમેરિકી સૈન્યના જણાવ્યા મુજબ, થોડા સમય પહેલાં જ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માર્ગમાંથી અગાઉ બિછાવવામાં આવેલી દરિયાઈ માઇન્સને દૂર કરવાની કામગીરી પૂર્ણ કરવામાં આવી હતી. અમેરિકાએ 25 ઓગસ્ટે પણ દાવો કર્યો હતો કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાંથી માઇન્સ સાફ કરવામાં આવી છે, ઈરાનને નવી માઇન્સ ન બિછાવવાની ચેતવણી આપવામાં આવી હતી.પરંતુ ત્યારબાદ અમેરિકી દેખરેખ દરમિયાન IRGCની નવી ગતિવિધિ જોવા મળી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો. અમેરિકાના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાની દળો બે લોન્ચરો મારફતે ફરીથી સમુદ્રમાં માઇન્સ મૂકવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. જો આવી માઇન્સ હોર્મુઝની મુખ્ય શિપિંગ લેનમાં બિછાવી દેવામાં આવી હોત તો તેલ ટેન્કરો, વેપારી જહાજો અને અન્ય નૌકાઓ માટે ગંભીર ખતરો ઊભો થઈ શક્યો હોત.
દરિયાઈ માઇન્સ સામાન્ય રીતે પાણીની અંદર છુપાયેલી રહેતી હોવાથી જહાજો માટે મોટું જોખમ બની શકે છે. કોઈ જહાજ માઇન સાથે અથડાય તો ભારે વિસ્ફોટ, જાનહાનિ અને જહાજને ગંભીર નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. હોર્મુઝ જેવા વ્યસ્ત આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગમાં આવી ઘટના સર્જાય તો માત્ર એક જહાજ નહીં, પરંતુ સમગ્ર શિપિંગ વ્યવસ્થા પર અસર પડી શકે છે. આ કારણે અમેરિકાએ સ્થિતિને “ઇમિનન્ટ થ્રેટ” એટલે કે તાત્કાલિક ખતરો ગણાવી સૈન્ય કાર્યવાહી કરી હોવાનું જણાવ્યું છે.
ઈરાનનો અમેરિકાના હુમલા પર શું જવાબ?
ઈરાને અમેરિકી હુમલાને પોતાની સામેની આક્રમક કાર્યવાહી ગણાવી છે. ઈરાની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડના જણાવ્યા મુજબ હુમલામાં તેના કેટલાક જવાનો અને અન્ય લોકોના મોત તથા ઇજાઓ થઈ હતી. ઈરાને આ કાર્યવાહીનો જવાબ આપવાની ચેતવણી પણ આપી હતી.હુમલા બાદ તણાવ વધુ વધી ગયો અને ઈરાન તરફથી જૉર્ડનમાં અમેરિકી દળોની હાજરી ધરાવતા સ્થળોને નિશાન બનાવી મિસાઇલ હુમલા કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા. રિપોર્ટ્સ મુજબ મોટાભાગની આવતી મિસાઇલોને અટકાવવામાં આવી હતી. આ ઘટનાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે લારાક આઇલેન્ડ પરનો હુમલો માત્ર એક મર્યાદિત સૈન્ય કાર્યવાહી સુધી સીમિત રહેવાની શક્યતા અનિશ્ચિત છે અને બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી સીધા ટકરાવનો ખતરો વધી ગયો છે.
હોર્મુઝમાં તણાવ વધતાં જહાજરાની પર અસર
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પહેલેથી જ જહાજોની અવરજવર પર અસર જોવા મળી રહી છે. સુરક્ષાને લઈને વેપારી જહાજો અને શિપિંગ કંપનીઓમાં ચિંતા વધી છે. જો કે તાજેતરના તણાવને કારણે દૃશ્યમાન કોમોડિટી શિપ ટ્રાફિકમાં ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. આ તાજી ઘટનાએ હોર્મુઝમાં ચાલી રહેલા શિપિંગ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ ઈરાન તરફથી એક શિપ-ટુ-શિપ ઓઇલ ટ્રાન્સફર પણ રોકવામાં આવ્યું હતું. દરિયાઈ માર્ગમાં વધતા જોખમને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારીઓ અને તેલ બજારો સતત પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
તેલના ભાવમાં પણ અસર
અમેરિકી હુમલાના સમાચાર સામે આવતા જ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં પણ અસર જોવા મળી હતી. અહેવાલો મુજબ તેલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો હતો, કારણ કે રોકાણકારો અને બજાર હોર્મુઝ મારફતે થતા ઊર્જા પુરવઠાને લઈને ચિંતિત બન્યા હતા. રોઇટર્સના અહેવાલ પ્રમાણે લારાક આઇલેન્ડ પરના હુમલા બાદ તેલના ભાવમાં એક ટકાથી વધુ ઉછાળો આવ્યો હતો.હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોઈપણ લાંબા સમય સુધી ચાલતી અસ્થિરતા વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે મોટી સમસ્યા બની શકે છે. તેલની સપ્લાયમાં વિક્ષેપ પડે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના ભાવ વધી શકે છે અને તેની અસર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો તથા વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ જોવા મળી શકે છે.
‘મર્યાદિત અને ચોક્કસ’ કાર્યવાહીનો અમેરિકી દાવો
અમેરિકા સતત એવો દાવો કરી રહ્યું છે કે લારાક આઇલેન્ડ પરનો હુમલો મોટા પાયે યુદ્ધ શરૂ કરવા માટે નહોતો, પરંતુ જહાજોની સુરક્ષા સામે ઊભા થયેલા સંભવિત ખતરાને દૂર કરવા માટે હતો. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડે જણાવ્યું કે કાર્યવાહી ચોક્કસ સૈન્ય લક્ષ્યો સામે કરવામાં આવી હતી.બીજી તરફ ઈરાન આ ઘટનાને પોતાની સંપ્રભુતા પર હુમલા તરીકે જોઈ રહ્યું છે. બંને પક્ષોની વિરુદ્ધ સ્થિતિને કારણે હોર્મુઝનું સંકટ વધુ જટિલ બન્યું છે. એક તરફ અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગની સુરક્ષાનો મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન અમેરિકી સૈન્ય કાર્યવાહી સામે કડક વલણ અપનાવી રહ્યું છે.
હવે આગળ શું થશે?
લારાક આઇલેન્ડ પરના હુમલા બાદ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરીથી મોટો સૈન્ય સંઘર્ષ શરૂ થશે? બંને દેશો વચ્ચે તણાવ પહેલેથી જ ઊંચા સ્તરે છે અને તાજેતરની કાર્યવાહી તથા જવાબી હુમલાઓએ સ્થિતિ વધુ નાજુક બનાવી છે.હાલ અમેરિકાનો દાવો છે કે કાર્યવાહી હોર્મુઝમાં નવી દરિયાઈ માઇન્સ બિછાવવાની સંભવિત યોજના અટકાવવા માટે કરવામાં આવી હતી. જ્યારે ઈરાન તેને પોતાની સામેની આક્રમક કાર્યવાહી ગણાવી રહ્યું છે. પરિસ્થિતિમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાની અને વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો હવે આગામી દિવસોમાં અમેરિકા-ઈરાન તણાવની દિશા પર નિર્ભર રહેશે.લારાક આઇલેન્ડ પરનો આ હુમલો માત્ર એક સૈન્ય ઘટનાક્રમ નથી, પરંતુ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગ પર નિયંત્રણ અને સુરક્ષાને લઈને ચાલી રહેલા મોટા ભૂરાજકીય સંઘર્ષનો નવો અધ્યાય બની શકે છે.
