અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવમાં વધુ એક ગંભીર વળાંક આવ્યો છે. ઈરાનના વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ લારક આઇલેન્ડ પર અમેરિકી કાર્યવાહી બાદ હવે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ખાર્ક આઇલેન્ડને પણ નિશાન બનાવવાનો દાવો કર્યો છે. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ કરીને ખાર્ક દ્વીપને સંપૂર્ણપણે તબાહ કરી દેવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કર્યો છે. ખાર્ક આઇલેન્ડ ઈરાન માટે માત્ર એક સામાન્ય ટાપુ નથી, પરંતુ દેશના ક્રૂડ ઓઇલ નિકાસનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. આ કારણે તેના પર હુમલાના દાવાએ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધારી દીધો છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઓઇલ માર્કેટ પર પણ તેની અસર જોવા મળી રહી છે.
તાજેતરમાં અમેરિકી સૈન્યએ ઈરાનના લારક આઇલેન્ડ પર કાર્યવાહી કરી હતી. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ, એટલે કે CENTCOM,ના જણાવ્યા મુજબ આ કાર્યવાહીમાં ઈરાનની ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ IRGC ના બે સૈન્ય લોન્ચ સિસ્ટમને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકી દાવા પ્રમાણે, ગુપ્તચર માહિતીના આધારે જાણવા મળ્યું હતું કે IRGCના જવાનો આ લોન્ચરોનો ઉપયોગ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં દરિયાઈ માઇન્સ મૂકવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. અમેરિકાએ આ પ્રવૃત્તિને આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માટે તાત્કાલિક ખતરો ગણાવ્યો હતો.
લારક પર હુમલા બાદ હવે ટ્રમ્પે ખાર્ક આઇલેન્ડ પર પણ હુમલો કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરીને ઘટનાક્રમને વધુ ગંભીર બનાવી દીધો છે. ટ્રમ્પની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં ખાર્ક દ્વીપને સંપૂર્ણ રીતે નષ્ટ કરવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલ મુજબ ટ્રમ્પે આ હુમલા સાથે જોડાયેલું AI આધારિત વીડિયો પણ શેર કર્યું હતું. જોકે, આ દાવાની વિગતો અને નુકસાનનું સ્વતંત્ર સ્તરે તાત્કાલિક સંપૂર્ણ પ્રમાણિકરણ અલગથી સામે આવ્યું નથી, તેથી ટ્રમ્પના દાવાને દાવા તરીકે જ જોવો જરૂરી છે.
ખાર્ક આઇલેન્ડ કેમ છે ઈરાન માટે એટલો મહત્વપૂર્ણ?
ખાર્ક આઇલેન્ડ ઈરાનના ઉત્તરી પર્શિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાં આવેલો છે અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટથી અંદાજે 483 કિલોમીટર ઉત્તર-પશ્ચિમમાં સ્થિત છે. તે ઈરાનના બુશહેર પ્રાંતનો ભાગ છે. પરંતુ તેનું સૌથી મોટું મહત્વ ઈરાનના ઊર્જા ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલું છે. ખાર્કને ઈરાનનું સૌથી મોટું અને મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ એક્સપોર્ટ ટર્મિનલ માનવામાં આવે છે.અહેવાલ મુજબ ઈરાનના ક્રૂડ ઓઇલના નિકાસનો લગભગ 90 ટકા સુધીનો હિસ્સો ખાર્ક આઇલેન્ડ સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થા મારફતે સંભાળવામાં આવે છે. એટલે કે આ ટાપુ પર કોઈ મોટું નુકસાન થાય તો તેની અસર માત્ર સૈન્ય ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા અને વૈશ્વિક ઓઇલ સપ્લાય પર પણ પડી શકે છે. ભારે સુરક્ષા અને પ્રતિબંધો વચ્ચે આવેલા આ વ્યૂહાત્મક કેન્દ્રને ઘણી વખત ‘ફોરબિડન આઇલેન્ડ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના તણાવમાં અત્યાર સુધી હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ મુખ્ય કેન્દ્ર રહ્યો છે. હોર્મુઝ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર અને ઊર્જા માર્ગોમાંનો એક છે. આ માર્ગમાંથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને અન્ય ઊર્જા ઉત્પાદનોનું પરિવહન થાય છે. તેથી અહીં દરિયાઈ માઇન્સ, મિસાઇલ હુમલા અથવા જહાજોને નિશાન બનાવવાની કોઈપણ ઘટના સમગ્ર વિશ્વના ઓઇલ બજાર માટે ગંભીર ચિંતા ઊભી કરે છે.લારક આઇલેન્ડ પર અમેરિકી હુમલાનું કારણ પણ આ જ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સાથે જોડાયેલું હોવાનું અમેરિકાએ જણાવ્યું હતું. CENTCOMના દાવા અનુસાર, IRGCના બે લોન્ચ સિસ્ટમ મારફતે દરિયામાં માઇન્સ મૂકવાની તૈયારી થઈ રહી હતી. અમેરિકી સૈન્યએ તેને રોકવા માટે ચોક્કસ કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી. ઈરાની સમાચાર એજન્સી તાસ્નીમના અહેવાલ મુજબ લારક પરનો હુમલો ડ્રોન મારફતે કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં કેટલાક ઈરાની સૈનિકો તથા નાગરિકોના મોત અને ઇજાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા.
અમેરિકી હુમલા બાદ ઈરાનનો જવાબી પ્રહાર
લારક આઇલેન્ડ પરની અમેરિકી કાર્યવાહીને ઈરાને ગંભીર ઉશ્કેરણી ગણાવી હતી. ત્યારબાદ ઈરાન તરફથી જવાબી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું હતું. IRGCએ જૉર્ડન અને કતારમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય ઠેકાણાઓ તરફ બેલિસ્ટિક મિસાઇલો છોડ્યાનો દાવો સામે આવ્યો હતો.અહેવાલ મુજબ જૉર્ડનમાં કિંગ હુસૈન અને અલ-અઝરાક એરબેઝ સાથે સંબંધિત ટેક્નિકલ સુવિધાઓ અને વિમાનોના વિસ્તારોને નિશાન બનાવવાની વાત સામે આવી હતી. જૉર્ડનની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમે ઓછામાં ઓછી આઠ મિસાઇલોને ઇન્ટરસેપ્ટ કરવાનો દાવો કર્યો હતો.અન્ય અહેવાલોમાં પણ અમેરિકી ઠેકાણાઓ સામે ઈરાની જવાબી હુમલા અને મોટા ભાગના હુમલાઓને રોકવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે.
ઓઇલ માર્કેટમાં પણ હલચલ
અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચેના નવા સૈન્ય તણાવની સીધી અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ઓઇલ બજાર પર જોવા મળી હતી. અહેવાલ મુજબ ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં એક ટકાથી વધુનો વધારો થયો હતો અને બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ 89 ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચ્યો હતો.હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં વધતા જોખમને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ અને ઇન્સ્યોરન્સ ક્ષેત્રમાં પણ ચિંતા વધી છે. કોમર્શિયલ શિપિંગ સાથે જોડાયેલી વીમા કંપનીઓએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવાનું જોખમી અને ખર્ચાળ બન્યું હોવાનું જણાવ્યું હતું. આ વિસ્તારમાં વધતા સૈન્ય તણાવને કારણે જહાજોની સુરક્ષા, માલસામાનની અવરજવર અને ઊર્જા પુરવઠા પર લાંબા ગાળાની અસર થવાની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
ખાર્ક પર હુમલો: સૈન્ય કાર્યવાહીથી આગળનો મોટો સંદેશ?
ખાર્ક આઇલેન્ડ પર હુમલો થયો હોવાના ટ્રમ્પના દાવાને કારણે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે અમેરિકી કાર્યવાહી હવે ઈરાનના માત્ર સૈન્ય લોન્ચરો સુધી સીમિત રહી નથી, પરંતુ દેશના મહત્વપૂર્ણ આર્થિક અને ઊર્જા માળખા સુધી પહોંચી શકે છે. ખાર્ક ઈરાનના ઓઇલ નિકાસ માટે જીવનરેખા સમાન છે.જો ખાર્કની ઓઇલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મોટા પ્રમાણમાં નુકસાન થયું હોવાના દાવાની પુષ્ટિ થાય, તો તેની અસર ઈરાનની આવક પર ગંભીર રીતે પડી શકે છે. ઈરાન પહેલેથી જ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં દેશના મુખ્ય ઓઇલ નિકાસ કેન્દ્રને નુકસાન પહોંચે તો તે ઈરાન માટે મોટો આર્થિક ફટકો સાબિત થઈ શકે છે. ઘટનાક્રમ અમેરિકાની ઈરાન સામેની નીતિમાં વધુ આક્રમક વળાંકનો સંકેત પણ બની શકે છે. લારક પરનો હુમલો અમેરિકાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સંભવિત માઇનના ખતરાને રોકવા માટેની મર્યાદિત કાર્યવાહી ગણાવ્યો હતો. પરંતુ ખાર્ક આઇલેન્ડને નિશાન બનાવવાના દાવાએ સમગ્ર ઘટનાને નવા સ્તરે પહોંચાડી દીધી છે.
હવે મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ ક્યાં જશે?
હાલ અમેરિકા અને ઈરાન બંને તરફથી સૈન્ય કાર્યવાહી અને જવાબી કાર્યવાહીનો માહોલ છે. લારક આઇલેન્ડ પર અમેરિકી હુમલો, ત્યારબાદ ઈરાનની જવાબી મિસાઇલ કાર્યવાહી અને હવે ટ્રમ્પ દ્વારા ખાર્ક આઇલેન્ડને નિશાન બનાવવાનો દાવો આ તમામ ઘટનાઓ મધ્ય પૂર્વમાં વધુ મોટા સંઘર્ષની આશંકા વધારી રહી છે.હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની સુરક્ષા હવે માત્ર પ્રાદેશિક મુદ્દો નથી રહ્યો. અહીંથી પસાર થતા વૈશ્વિક ઓઇલ અને વેપારને કારણે આ વિસ્તારમાં કોઈપણ મોટો સંઘર્ષ અમેરિકા અને ઈરાન ઉપરાંત એશિયા, યુરોપ અને વિશ્વના અન્ય ભાગોની અર્થવ્યવસ્થાને પણ અસર કરી શકે છે.એક તરફ અમેરિકા હોર્મુઝમાં આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગની સુરક્ષાનો મુદ્દો ઉઠાવી રહ્યું છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન અમેરિકી હુમલાઓને પોતાની સુરક્ષા અને સંપ્રભુતા સામેની કાર્યવાહી તરીકે જોઈ રહ્યું છે. હવે ખાર્ક આઇલેન્ડ પર હુમલાના ટ્રમ્પના દાવા બાદ સમગ્ર વિશ્વની નજર એ વાત પર છે કે આ સંઘર્ષ આગળ કેટલો વિસ્તરે છે અને ઈરાન તરફથી તેની સામે શું જવાબ આપવામાં આવે છે.
ખાર્ક આઇલેન્ડ પરના હુમલાના દાવાની સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર પુષ્ટિ અને નુકસાનની વિગત આગામી સમયગાળામાં વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે, પરંતુ હાલ એટલું નિશ્ચિત છે કે ઈરાનના મહત્વપૂર્ણ ઓઇલ હબને લઈને ઉભા થયેલા આ તણાવે વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને મધ્ય પૂર્વની સુરક્ષા બંને માટે ચિંતાનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે.
