બાળકોમાં વધી રહ્યા છે ગંભીર આનુવંશિક રોગો: પાકિસ્તાનમાં સગા સંબંધીઓ વચ્ચે લગ્નની પરંપરા પાછળ છુપાયેલું મોટું આરોગ્ય સંકટ, નવી સ્ટડીએ ખોલ્યા ચોંકાવનારા રહસ્યો
પાકિસ્તાનમાં કઝિન મેરેજ એટલે કે પિતરાઈ, મામેરા, ફુફેરા અથવા માસિયાઈ ભાઈ-બહેન વચ્ચે લગ્ન કરવાની પરંપરા વર્ષોથી ચાલી આવી રહી છે. ઘણા પરિવારોમાં તેને સામાજિક સ્વીકાર મળ્યો છે અને તેને પરિવારની એકતા જાળવવાનો માર્ગ માનવામાં આવે છે.પરંતુ હવે આ જ પરંપરા આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ગંભીર ચિંતાનું કારણ બની રહી છે. તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોએ દર્શાવ્યું છે કે સગા સંબંધીઓ વચ્ચેના લગ્નના કારણે પાકિસ્તાનમાં દુર્લભ અને ગંભીર આનુવંશિક (Genetic) રોગોના કેસોમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.નવી સંશોધન રિપોર્ટ્સ અનુસાર, પાકિસ્તાનમાં વિશ્વના સૌથી વધુ કઝિન મેરેજ થાય છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં તો 60થી 70 ટકા સુધીના લગ્ન સગા સંબંધીઓ વચ્ચે થતા હોવાનું સામે આવ્યું છે.આ સ્થિતિને કારણે વૈજ્ઞાનિકો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતો ખાસ ચિંતિત બન્યા છે.
શું છે કઝિન મેરેજ?
કઝિન મેરેજનો અર્થ થાય છે કે એક જ કુટુંબની અલગ શાખાઓમાં આવેલા ભાઈ-બહેન અથવા નજીકના સગા સંબંધીઓ વચ્ચે લગ્ન થવા.દક્ષિણ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વના કેટલાક દેશોમાં પ્રથા સામાન્ય માનવામાં આવે છે ,પાકિસ્તાનમાં ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પરિવારમાં સંપત્તિ જળવાઈ રહે, પરિવારિક સંબંધો મજબૂત રહે અને સામાજિક વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તેવા કારણોસર કઝિન મેરેજને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિકો કેમ થયા ચોંકી ઉઠ્યા?
તાજેતરના જીનેટિક અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે જ્યારે નજીકના સગા સંબંધીઓ વચ્ચે લગ્ન થાય છે ત્યારે બંને પક્ષોમાં એકસરખા ખામીવાળા જીન્સ (Mutated Genes) હોવાની શક્યતા વધારે હોય છે.જો માતા અને પિતા બંને પાસે એક જ પ્રકારનો ખામીવાળો જીન હોય તો તે તેમના સંતાનોમાં ગંભીર રોગોનું કારણ બની શકે છે. પરિણામે બાળકોમાં જન્મજાત વિકલાંગતા, મગજના વિકાસમાં ખામી, સાંભળવામાં તકલીફ, દ્રષ્ટિ સંબંધિત સમસ્યાઓ, રક્ત સંબંધિત બીમારીઓ અને અન્ય અનેક દુર્લભ આનુવંશિક રોગો જોવા મળે છે.વિજ્ઞાનીઓના જણાવ્યા મુજબ, પાકિસ્તાનમાં આવા કેસોની સંખ્યા વિશ્વના અન્ય દેશોની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.
બાળકોમાં વધી રહ્યા છે દુર્લભ રોગો
અભ્યાસ મુજબ, કઝિન મેરેજના કારણે ઘણા બાળકોમાં નીચે મુજબની સમસ્યાઓ જોવા મળી રહી છે:
જન્મજાત હૃદયરોગ
માનસિક વિકાસમાં વિલંબ
શારીરિક વિકલાંગતા
મસલ્સ સંબંધિત રોગો
થેલેસેમિયા જેવી રક્તની બીમારીઓ
સાંભળવાની અને જોવાની ક્ષમતા ઘટવી
દુર્લભ મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર્સ
આમાંથી ઘણા રોગો જીવનભર રહેતા હોય છે અને તેનો સંપૂર્ણ ઈલાજ પણ શક્ય નથી.
બ્રિટનમાં પણ જોવા મળ્યો પ્રભાવ
પાકિસ્તાની મૂળના લોકો મોટી સંખ્યામાં બ્રિટનમાં વસે છે. ત્યાં પણ આરોગ્ય વિભાગે નોંધ્યું છે કે પાકિસ્તાની મૂળના પરિવારોમાં જન્મતા બાળકોમાં કેટલાક આનુવંશિક રોગોનું પ્રમાણ અન્ય સમુદાયો કરતાં વધારે જોવા મળે છે.
બ્રિટનના અનેક સંશોધન કેન્દ્રોએ વર્ષો સુધી કરેલા અભ્યાસમાં દર્શાવ્યું છે કે સગા સંબંધીઓ વચ્ચેના લગ્નો અને આનુવંશિક રોગો વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.આ કારણે બ્રિટનમાં અનેક આરોગ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા જાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવવામાં આવી રહ્યા છે.
પાકિસ્તાનમાં સામાજિક પરંપરા સામે આરોગ્યની ચિંતા
પાકિસ્તાનમાં કઝિન મેરેજ માત્ર વ્યક્તિગત નિર્ણય નથી પરંતુ ઘણીવાર તે સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાનો ભાગ હોય છે.ઘણા પરિવારોમાં યુવક-યુવતીઓ માટે બાળપણથી જ સગા સંબંધીઓ સાથે લગ્ન નક્કી કરવામાં આવે છે. આ પરંપરા એટલી મજબૂત છે કે અનેક લોકો આરોગ્ય સંબંધિત જોખમો વિશે જાણતા હોવા છતાં તેમાં ફેરફાર કરવા તૈયાર નથી.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કાયદા બનાવવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. તેના માટે વ્યાપક જાગૃતિ અને શિક્ષણ જરૂરી છે.
જીનેટિક કાઉન્સેલિંગની માંગ વધી
આરોગ્ય નિષ્ણાતો હવે પાકિસ્તાનમાં જીનેટિક કાઉન્સેલિંગને વધુ પ્રોત્સાહન આપવાની માંગ કરી રહ્યા છે.જીનેટિક કાઉન્સેલિંગ દ્વારા લગ્ન પહેલાં બંને પક્ષના જીન્સનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે જેથી સંભવિત જોખમો જાણી શકાય.વિશ્વના ઘણા દેશોમાં હવે આવા પરીક્ષણોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો લગ્ન પહેલાં જીનેટિક સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવે તો ઘણા ગંભીર રોગોથી બચી શકાય.
WHO અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોની ચિંતા
આંતરરાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કઝિન મેરેજ સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત કરવાની જગ્યાએ લોકોમાં વૈજ્ઞાનિક માહિતી પહોંચાડવી વધુ જરૂરી છે.વિશ્વ આરોગ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો કહે છે કે દરેક કઝિન મેરેજથી સમસ્યા થાય એવું નથી, પરંતુ આવા લગ્નોમાં જોખમ સામાન્ય લગ્નોની તુલનામાં વધારે હોય છે.તેથી પરિવારોને યોગ્ય માહિતી, પરીક્ષણ અને આરોગ્ય માર્ગદર્શન ઉપલબ્ધ કરાવવું અત્યંત જરૂરી છે.
શું કહે છે સંશોધન?
વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસ મુજબ:
પાકિસ્તાનમાં વિશ્વના સૌથી વધુ કઝિન મેરેજ થાય છે.
ઘણા વિસ્તારોમાં 60%થી વધુ લગ્ન સગા સંબંધીઓ વચ્ચે થાય છે.
આનુવંશિક રોગોના અનેક કેસોમાં કઝિન મેરેજ મુખ્ય કારણ તરીકે સામે આવ્યું છે.
દુર્લભ રોગોના સંશોધન માટે પાકિસ્તાન હવે વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે.
જીનેટિક ડેટાના અભ્યાસથી અનેક નવા રોગો અને તેમના કારણો વિશે માહિતી મળી રહી છે.
પાકિસ્તાનમાં કઝિન મેરેજની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરા હવે આરોગ્ય નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની છે. પરિવારિક અને સાંસ્કૃતિક કારણોસર લોકપ્રિય બનેલી આ પ્રથા બાળકોમાં આનુવંશિક રોગોના વધતા જોખમ સાથે જોડાયેલી હોવાનું અનેક અભ્યાસોમાં સામે આવ્યું છે. જો કે વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે સમસ્યાનો ઉકેલ પરંપરાનો વિરોધ કરવાથી નહીં, પરંતુ લોકોને વૈજ્ઞાનિક જાણકારી, જીનેટિક ટેસ્ટિંગ અને આરોગ્ય જાગૃતિ દ્વારા જ મળી શકે. આવનારા સમયમાં પાકિસ્તાન સહિત આવા લગ્નો પ્રચલિત હોય તેવા દેશોમાં આરોગ્ય જાગૃતિ સૌથી મોટું હથિયાર સાબિત થઈ શકે છે.
