અમેરિકાના નૌકાદળ દ્વારા હોર્મુઝ ખાડીના માર્ગની નાકાબંધી સોમવારે શરૂ થઇ અને તે સાથે વિશ્લેષકોમાં એવો ભય ફેલાયો છે કે આનાથી વિશ્વભરના અર્થતંત્રને નુકસાન થશે અને ચીન જેવા દેશો સાથે અમેરિકાને સંઘર્ષ પણ સર્જાઇ શકે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ઈરાનની આયોજિત નૌકાબંધી આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગને વધુ નુકસાન પહોંચાડશે અને વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને હચમચાવી રહેલા ઉર્જા સંકટને વધુ ગંભીર બનાવશે, તેવી વિશ્લેષકોએ ચેતવણી આપી છે. સોમવારે તેલના ભાવ પ્રતિ બેરલ $100 ને પાર કરી ગયા હતા, જ્યારે ટ્રમ્પે જાહેરાત કરી કે યુએસ નેવી હોર્મુઝની સ્ટ્રેટની નાકાબંધી કરશે અને “આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ઈરાનને ટોલ ચૂકવનારા દરેક જહાજને અટકાવશે. ટ્રમ્પે ટ્રુથ સોશિયલ પર જણાવ્યું હતું કે, “ઈરાનને આ ગેરકાયદેસર ખંડણીના કૃત્યમાંથી નફો મેળવવા દેવામાં આવશે નહીં.”
જોકે, મધ્ય પૂર્વમાં કામગીરી માટે જવાબદાર અમેરિકી સૈન્યની સેન્ટ્રલ કમાન્ડ એ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે, આ નાકાબંધી માત્ર ઈરાની બંદરોમાં પ્રવેશતા અને બહાર નીકળતા જહાજોને જ અસર કરશે, જે ટ્રમ્પની આખી સ્ટ્રેટ બ્લોક કરવાની ધમકીમાં થોડો ઘટાડો હોવાનું જણાય છે. ક્વિન્સી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર રિસ્પોન્સિબલ સ્ટેટક્રાફ્ટના સહ-સ્થાપક ત્રિતા પારસીએ જણાવ્યું હતું કે, અમેરિકી નાકાબંધીની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર વ્યાપક અસર પડશે. તેમણે ઉમેર્યું કે બજારમાંથી તેલ ઓછું થવાથી કિંમતો વધશે, જેનાથી ગેસના ભાવ પણ વધશે. જો આ નાકાબંધીને કારણે ઈરાન સમર્થિત હુથીઓ વળતો પ્રહાર કરે અને ‘બાબ અલ-મંદેબ’ સ્ટ્રેટને બંધ કરી દે, તો તેલના ભાવ 150 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે.
આ નાકાબંધી વોશિંગ્ટનની નીતિમાં અચાનક આવેલા પલટા સમાન છે, કારણ કે ગયા મહિને જ ટ્રમ્પ પ્રશાસને વૈશ્વિક ઉર્જા સંકટને હળવું કરવા ઈરાની તેલ નિકાસ પરના કેટલાક પ્રતિબંધો હટાવવાની જાહેરાત કરી હતી. ઈરાને 28 ફેબ્રુઆરીએ શરૂ થયેલા યુએસ-ઈઝરાયેલ યુદ્ધ બાદથી આ માર્ગ લગભગ બંધ જ રાખ્યો છે. મેરીટાઇમ ઇન્ટેલિજન્સ કંપની વિન્ડવર્ડ અનુસાર, શનિવાર સુધીમાં આશરે 3,200 જહાજો આ નાકાબંધીને કારણે અટવાયેલા હતા. એક અન્ય અર્થશાસ્ત્રી અનસ અલહાજીએ જણાવ્યું હતું કે, અમેરિકી સૈન્યની ખાતરી હોવા છતાં, વીમાના વધતા દરો અને ઈરાનના ડરથી અન્ય દેશોના જહાજો પણ આ માર્ગ ટાળશે. આથી, ઈરાની બંદરોની નાકાબંધી એ હકીકતમાં સમગ્ર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની નાકાબંધી જેવી જ સાબિત થશે. વિશ્લેષકોના મતે, આનાથી કેમિકલ્સ, ખાતર અને પ્લાસ્ટિકની કાચી સામગ્રીના ભાવમાં પણ વધારો થશે.
સપ્લાય ચેઇન નિષ્ણાત કેમેરોન જોહ્ન્સને જણાવ્યું હતું કે જો આ સ્થિતિ લાંબી ચાલશે, તો વિશ્વભરમાં કાચા માલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવશે. હિનરિચ ફાઉન્ડેશનના ડેબોરાહ એલ્મ્સે ઉમેર્યું કે આનાથી કાપડ અને પેકેજિંગ મટિરિયલ મોંઘા થશે, તેમજ ખાતરની અછતને કારણે ભવિષ્યમાં ખાદ્ય ઉત્પાદન પર પણ ગંભીર અસર પડી શકે છે. ઓઇલ એન્ડ ગેસ ન્યૂઝ સાઇટ ‘Rigzone’ ના પ્રેસિડેન્ટ ચાડ નોરવિલે જણાવ્યું કે આ ધમકીએ આ મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી માર્ગ પર અનિશ્ચિતતા અને જોખમમાં વધારો કર્યો છે.
નાકાબંધીએ એક અસાધારણ મુકાબલા માટે ભૂમિકા તૈયાર કરી છે, જેનાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ગંભીર જોખમો ઊભા થયા છે અને એવી આશંકા જન્મી છે કે યુદ્ધવિરામ નિષ્ફળ જઈ શકે છે અને યુદ્ધ ફરી શરૂ થઈ શકે છે. સંઘર્ષને કાયમી ધોરણે સમાપ્ત કરવાના હેતુથી ચાલી રહેલી વાટાઘાટો – જે ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ ઈરાન પર અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના હુમલાઓ સાથે શરૂ થઈ હતી – તે વીતેલા સપ્તાહના અંતે કોઈ સમજૂતી પર પહોંચવામાં નિષ્ફળ રહી હતી, અને વાતચીત ફરી ક્યારે શરૂ થશે તે અંગે કોઈ સમાચાર નથી. ઈરાન દ્વારા આ સમુદ્રધુનીને અસરકારક રીતે બંધ કરવાને કારણે તેલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે, જેના કારણે મધ્ય પૂર્વની બહાર પણ ગેસોલિન, ખોરાક અને અન્ય પાયાની ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં વધારો થયો છે.
શાંતિના સમયમાં ૨૦% તેલનો વેપાર આ માર્ગે થાય છે. તેહરાને કેટલાક ‘મિત્ર’ ગણાતા જહાજોને પસાર થવાની મંજૂરી આપી છે, પરંતુ તેના બદલામાં મોંઘી ફી વસૂલવામાં આવી રહી છે, જેના કારણે ઈરાન વૈશ્વિક અર્થતંત્રને બંધક બનાવી રહ્યું હોવાના આરોપો લાગ્યા છે. કેટલાક વિશ્લેષકોને શંકા છે કે શું અમેરિકા માત્ર તાકાતના જોરે સામાન્ય શિપિંગ પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે – અને એ પણ સ્પષ્ટ નથી કે નાકાબંધી કેવી રીતે કામ કરશે અથવા અમેરિકી દળો માટે તેમાં શું જોખમો હોઈ શકે છે. આમાં વળી ચીનનું પરિબળ ખૂબ મહત્વનું છે.
સોમવારે અમેરિકી નૌકાદળ દ્વારા નાકાબંધી લાગુ કરવાના પગલા બાદ, મરીન ટ્રેકિંગ ડેટા અનુસાર ઓછામાં ઓછા બે તેલ અને કેમિકલ ટેન્કરોને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીથી પાછા ફરવાની ફરજ પડી હતી. મરીન ટ્રાફિકના ડેટા દર્શાવે છે કે, ‘રિચ સ્ટેરી’ નામનું એક જહાજ, જેણે પોતાનું ગંતવ્ય સ્થાન ચીન તરીકે દર્શાવ્યું હતું, તેણે નાકાબંધી અમલમાં આવ્યાની થોડી જ મિનિટોમાં પોતાનો રસ્તો બદલી નાખ્યો હતો. આ ઘટનાક્રમ પર પ્રતિક્રિયા આપતા, ચીને એક કડક સંદેશ જારી કર્યો છે જે સંકેત આપે છે કે તે આ ક્ષેત્રમાં પોતાની દરિયાઈ પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખશે અને ચેતવણી આપી છે કે ‘અમારી બાબતોમાં દખલ ન કરો’.
પ્રતિક્રિયા આપતા, ચીની સંરક્ષણ મંત્રી ડોંગ જુને જણાવ્યું હતું કે ચીની જહાજો આ વિસ્તારમાં કાર્યરત રહેશે અને તેમણે બાહ્ય હસ્તક્ષેપ સામે ચેતવણી આપી હતી. “અમારા જહાજો હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીના જળવિસ્તારમાં અવરજવર કરી રહ્યા છે. ઈરાન સાથે અમારા વ્યાપારી અને ઉર્જા કરારો છે. અમે તે કરારોનું સન્માન અને પાલન કરીશું અને એવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે અન્ય લોકો અમારી બાબતોમાં દખલગીરી ન કરે,” તેમ તેમણે જણાવ્યું હતું. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે ઇરાન આ સામુદ્રધૂનિનું સંચાલન કરે છે અને અન્યોને તેમાં દખલ કરવાનો અધિકાર નથી. ચીન વધુ ઉગ્ર વલણ અપનાવે તો મોટો સંઘર્ષ પણ સર્જાઇ શકે છે.
