ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસમાં અનેક દુર્ઘટનાઓ નોંધાઈ છે, પરંતુ 6 જૂન, 1981ના રોજ બનેલી બિહારની બાગમતી નદી રેલ દુર્ઘટના આજે પણ દેશની સૌથી ભયાનક અને રહસ્યમય ટ્રેન દુર્ઘટનાઓમાં ગણાય છે. આ અકસ્માતમાં એક મુસાફર ટ્રેન પુલ પરથી પસાર થઈ રહી હતી ત્યારે અચાનક પાટા પરથી ઉતરીને બાગમતી નદીમાં ખાબકી ગઈ હતી. દુર્ઘટનામાં મૃત્યુઆંક અંગે વિવિધ દાવાઓ થયા હતા, પરંતુ અંદાજે 500થી 800થી વધુ લોકોના મોત થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક અહેવાલોમાં આ આંકડો 800થી પણ વધુ દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
6 જૂન 1981નો કાળો દિવસ
આ દુર્ઘટના બિહારના સહરસા અને માનસી વચ્ચેના રેલ માર્ગ પર બની હતી. “416 ડાઉન પેસેન્જર ટ્રેન” માનસીથી સહરસા તરફ જઈ રહી હતી. ટ્રેનમાં ક્ષમતા કરતાં અનેકગણા વધુ મુસાફરો સવાર હતા. તે સમયે ચોમાસાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી અને બાગમતી નદી પાણીથી છલકાઈ રહી હતી.બપોરના સમયે ટ્રેન બડલાઘાટ (Badlaghat) નજીક આવેલા પુલ પરથી પસાર થઈ રહી હતી ત્યારે અચાનક તેના નવમાંથી સાત ડબ્બા પાટા પરથી ઉતરી ગયા અને સીધા નદીમાં પડી ગયા. ભારે વરસાદ અને પ્રચંડ પ્રવાહને કારણે ડબ્બાઓ થોડી જ ક્ષણોમાં પાણીમાં ડૂબી ગયા હતા.
પળવારમાં ખુશીનો પ્રવાસ બની ગયો મોતનો સફર
પ્રત્યક્ષદર્શીઓના જણાવ્યા મુજબ, મુસાફરોને કંઈ સમજાય તે પહેલાં જ ડબ્બાઓ નદીમાં સમાઈ ગયા હતા. અનેક લોકો ઊંઘમાં હતા, કેટલાક પરિવાર સાથે મુસાફરી કરી રહ્યા હતા અને ઘણા લોકો દરવાજા તથા છત પર પણ બેઠા હતા. દુર્ઘટના બાદ ચારે તરફ ચીસો, અફરાતફરી અને મદદ માટેના પોકાર ગૂંજી ઉઠ્યા હતા.જ્યારે નદીમાં પડેલા ડબ્બાઓમાંથી બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો નહોતો. ભારે પ્રવાહ અને ગંદા પાણીના કારણે બચાવ કામગીરી પણ અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. સ્થાનિક ગામલોકો સૌથી પહેલા મદદ માટે દોડી આવ્યા હતા અને તેમણે અનેક લોકોને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
મોતનો આંકડો આજે પણ વિવાદનો વિષય
આ દુર્ઘટના અંગે સૌથી મોટો વિવાદ મૃત્યુઆંકને લઈને રહ્યો છે. ભારતીય સરકાર દ્વારા તે સમયે સત્તાવાર મૃત્યુઆંક 235 જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ઘણા અહેવાલો અને સ્વતંત્ર અંદાજો મુજબ 500થી 800 અથવા તેથી વધુ લોકોના મોત થયા હતા. કારણ કે ટ્રેનમાં મોટી સંખ્યામાં એવા મુસાફરો પણ હતા જેમણે ટિકિટ લીધી નહોતી અથવા જેમનો કોઈ સત્તાવાર રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નહોતો.ઘણા મૃતદેહો નદીના પ્રચંડ પ્રવાહમાં તણાઈ ગયા હતા અને ક્યારેય મળી શક્યા નહોતા. આ જ કારણસર દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામનારાઓની ચોક્કસ સંખ્યા આજે પણ જાણી શકાઈ નથી.
આખરે દુર્ઘટના કેવી રીતે બની?
આ દુર્ઘટનાનું સાચું કારણ આજ સુધી સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થઈ શક્યું નથી. વિવિધ તપાસો અને અહેવાલોમાં અલગ-અલગ કારણો જણાવવામાં આવ્યા છે.કેટલાક અહેવાલો મુજબ ભારે વરસાદ અને ચક્રવાત જેવી પરિસ્થિતિના કારણે ટ્રેન પાટા પરથી ઉતરી ગઈ હતી. કેટલાકે દાવો કર્યો હતો કે ડ્રાઇવરે પાટા પર આવેલી ગાયને બચાવવા માટે અચાનક બ્રેક મારી હતી, જેના કારણે ડબ્બાઓ લપસી ગયા હતા. જ્યારે અન્ય કેટલાક અહેવાલોમાં પાટાની ખરાબ સ્થિતિ અને પૂર જેવી પરિસ્થિતિઓને જવાબદાર ગણાવવામાં આવી હતી.આટલા વર્ષો બાદ પણ આ દુર્ઘટનાનું ચોક્કસ કારણ રહસ્ય જ રહ્યું છે અને તેને ભારતની સૌથી રહસ્યમય રેલ દુર્ઘટનાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે.
બચાવ કામગીરી સામે સૌથી મોટો પડકાર
દુર્ઘટના બાદ રેલવે, પોલીસ, સ્થાનિક પ્રશાસન અને સેનાના જવાનોને બચાવ કામગીરીમાં જોડવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ નદીમાં પાણીનું સ્તર અત્યંત ઊંચું હતું અને વરસાદ સતત ચાલુ હતો. જેના કારણે ડૂબેલા ડબ્બાઓ સુધી પહોંચવું પણ મુશ્કેલ બની ગયું હતું.ઘણા દિવસો સુધી મૃતદેહો બહાર કાઢવાની કામગીરી ચાલુ રહી હતી. અનેક પરિવારો પોતાના સગાંઓની શોધમાં દિવસો સુધી રાહ જોતા રહ્યા હતા. ઘણા લોકોને તો પોતાના પરિવારના સભ્યોના મૃતદેહ પણ મળી શક્યા નહોતા.
ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસ પર કાળો ડાઘ
બાગમતી નદી રેલ દુર્ઘટનાને આજે પણ ભારતીય રેલવેના ઇતિહાસની સૌથી મોટી અને સૌથી ઘાતક ટ્રેન દુર્ઘટના તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. આ ઘટનાએ સમગ્ર દેશને હચમચાવી દીધો હતો અને રેલવે સલામતી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા હતા.દુર્ઘટના બાદ રેલવે સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં સુધારા, પુલોની દેખરેખ, પાટાઓની તપાસ અને વરસાદી વિસ્તારોમાં વધારાની સાવચેતી જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
44 વર્ષ બાદ પણ તાજી છે યાદો
આ દુર્ઘટનાને ચાર દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો છે, પરંતુ બિહારના સહરસા, માનસી અને બાગમતી નદી આસપાસના વિસ્તારોમાં આજે પણ લોકો આ ઘટનાને યાદ કરીને ભાવુક બની જાય છે. બચી ગયેલા મુસાફરો અને તેમના પરિવારજનો માટે આ ઘટના જીવનભરનો ઘા બની ગઈ હતી.
ભારતના રેલવે ઇતિહાસમાં અનેક અકસ્માતો થયા છે, પરંતુ 6 જૂન 1981ના રોજ બાગમતી નદીમાં સમાઈ ગયેલી આ ટ્રેનની દુર્ઘટના આજે પણ દેશના સૌથી મોટા રેલ અકસ્માત તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. આ ઘટના માત્ર એક દુર્ઘટના નહોતી, પરંતુ સેંકડો પરિવારો માટે ક્યારેય ન ભૂલાય એવી કરુણ યાદ બની ગઈ હતી.
