મધ્ય પ્રદેશમાં રસ્તાઓ પહોળા કરવાના નામે જે રીતે અંધાધૂંધ રીતે મોટા પ્રમાણમાં ઝાડ કાપવામાં આવી રહ્યા છે, તેની સામે હાઈકોર્ટે એક અત્યંત મહત્વનો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય આપ્યો છે. જંગલો અને કુદરતી પર્યાવરણનું સંતુલન જાળવી રાખવા માટે કોર્ટે માત્ર સરકારને આદેશ આપવાને બદલે અરજી કરનારા નાગરિકોને પણ સીધા જ જવાબદાર બનાવતો એક વિશિષ્ટ આદેશ આપ્યો છે. હાઈકોર્ટના જજ વિવેક રુસિયા અને જજ પ્રદીપ મિત્તલની બેંચે આ સમગ્ર સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે પર્યાવરણની સુરક્ષા અને જાળવણી માટે આ પ્રકારનું કડક અને વ્યવહારિક આયોજન લોકોના ભલા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
પર્યાવરણની જાળવણી સામે ગંભીર સવાલ
આ કેસમાં અરજી કરનારા લોકોએ કોર્ટ સમક્ષ પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરતા કહ્યું હતું કે, વિકાસ અને રસ્તા પહોળા કરવાના નામે જે ઝડપથી જૂના અને મોટા ઝાડ કાપવામાં આવી રહ્યા છે, તેની સામે નવા છોડ વાવવામાં આવતા નથી. જેટલા પ્રમાણમાં કુદરતી સંપત્તિનો નાશ થઈ રહ્યો છે, તેના ચોથા ભાગના વૃક્ષો પણ રોપવામાં નથી આવતા. અરજદારોએ વિનંતી કરી હતી કે આ રીતે ગેરકાયદેસર અને અંધાધૂંધ ઝાડ કાપવા પર તુરંત કડક રોક લગાવવામાં આવે, કારણ કે વૃક્ષો ઓછા થવાને કારણે સ્થાનિક હવામાન અને પર્યાવરણના સંતુલન પર ખૂબ જ નકારાત્મક અસર પડી રહી છે.
2015નો વિવાદિત નિયમ કેમ રદ્દ થયો અને શું હતો વિવાદ?
સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે વર્ષ 2015માં બહાર પાડવામાં આવેલા એક વિવાદિત નિયમ (નોટિફિકેશન)નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેને કોર્ટે પહેલાથી જ રદ્દ કરી દીધો છે. આ નિયમ પર્યાવરણ માટે ખૂબ જ નુકસાનકારક સાબિત થઈ રહ્યો હતો.
- શું હતો આ નિયમ?: 2015ના આ વિવાદિત નિયમ હેઠળ હાઈવે કે રસ્તા પહોળા કરવાના કામ માટે ઝાડ કાપવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ હળવી કરી દેવામાં આવી હતી અને પર્યાવરણીય મંજૂરીઓની શરતો શિથિલ કરી દેવાઈ હતી.
- શું થયો વિવાદ?: આ નિયમનો લાભ લઈને સરકારી તંત્રે રાજ્યમાં કેટલાય હાઈવે અને મોટા રસ્તાઓ બનાવીને તૈયાર તો કરી દીધા, પરંતુ તે રસ્તાઓ બનાવવા માટે ખરેખર કેટલા ઝાડ કાપવામાં આવ્યા તેનો કોઈ જ સત્તાવાર આંકડો કે સ્પષ્ટ રેકોર્ડ રાખવામાં આવ્યો ન હતો.
- નવા વાવેતરનો અભાવ: કાપેલા ઝાડની જગ્યાએ નિયમ મુજબ કેટલા નવા છોડ વાવવામાં આવ્યા અને તેમાંથી ખરેખર કેટલા ઝાડ મોટા થયા તે અંગે તંત્ર પાસે કોઈ જ ચોક્કસ માહિતી કે ડેટા ન હતો. આ જ કારણે હાઈકોર્ટે તેને પર્યાવરણ વિરોધી ગણાવીને રદ્દ કરી દીધો હતો.
અરજદારોએ હવે શું કરવું પડશે?
હાઈકોર્ટે આ કેસમાં માત્ર સરકાર કે પાલિકાને આદેશ આપીને વાત પૂરી નથી કરી, પણ અરજી કરનારા નાગરિકોને પણ એક ખાસ કામ સોંપ્યું છે.
- કોર્ટે સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે દરેક અરજદારે પોતાના વિસ્તારમાં મહાનગરપાલિકા દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા સ્થળો પર 25-25 ફળ આપતા ઝાડ વાવવા પડશે.
- આ 25-25 ફળ આપતા ઝાડ વાવ્યા પછી તેનો પૂરો રિપોર્ટ તૈયાર કરીને અદાલતમાં રજૂ કરવાનો રહેશે.
- જો અરજદારો ભવિષ્યમાં વૃક્ષછેદનના આ મુદ્દાને કોર્ટમાં આગળ વધારવા માંગતા હોય, તો તેમણે માત્ર આક્ષેપો કરવાને બદલે જમીની હકીકત અને સાચા આંકડાનો ડેટા એકઠો કરીને ફરીથી કોર્ટના દરવાજા ખટખટાવવાના રહેશે.
સમાજ માટે એક સારો મેસેજ
મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયથી સમાજમાં એક નવી અને સકારાત્મક શરૂઆત થઈ છે. આ ચુકાદો માત્ર તંત્રની બેદરકારી અને ઝાડ કાપવાની સમસ્યા તરફ ધ્યાન નથી દોરતો, પણ અરજી કરનારા લોકોને તેમની નાગરિક તરીકેની ફરજનું ભાન પણ કરાવે છે. હવે અરજદારો પોતાના વિસ્તારમાં કેટલી ઝડપથી આ 25-25 ફળ આપતા ઝાડ વાવે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે. પર્યાવરણને બચાવવું એ માત્ર સરકારની જ નહીં પરંતુ આપણા સૌની સામાજિક ફરજ છે, એ વાત આ અનોખા નિર્ણયથી સાબિત થાય છે.
