ઉત્તર પ્રદેશ કેડરના 2013 બેચના IAS અધિકારી દિવ્યા મિત્તલના સ્વૈચ્છિક રાજીનામાએ માત્ર એક સફળ મહિલા અધિકારીના કારકિર્દી પરિવર્તનની ચર્ચા જ ઉભી કરી નથી, પરંતુ ભારતીય વહીવટી તંત્ર અને રાજકીય સત્તા વચ્ચેના વર્ષો જૂના સંબંધો પર પણ ફરી ચર્ચા શરૂ કરી છે. દિવ્યા મિત્તલે લગભગ 13 વર્ષની સરકારી સેવા બાદ રાજીનામું આપવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો છે. જોકે, તેમણે પોતાના નિર્ણય પાછળ કોઈ એક ચોક્કસ કારણ જાહેર કર્યું નથી અને કહ્યું છે કે આ નિર્ણય કોઈ એક ઘટનાના કારણે અચાનક લેવાયો નથી; તેઓ છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી આ અંગે વિચારી રહ્યા હતા અને ભવિષ્યની દિશા પણ હજુ નક્કી નથી.
દિવ્યા મિત્તલનો કેસ એટલા માટે પણ ચર્ચામાં છે કે તેમની કારકિર્દી સામાન્ય સરકારી અધિકારી જેવી રહી નથી. તેમણે IIT દિલ્હી અને IIM બેંગલુરુ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને વિદેશમાં લંડનમાં કારકિર્દી કરવાની તક હોવા છતાં ભારત પરત આવીને સિવિલ સર્વિસ પસંદ કરી હતી. છેલ્લા 13 વર્ષ દરમિયાન તેમણે ઉત્તર પ્રદેશના વિવિધ વિસ્તારોમાં સેવા આપી અને જમીનસ્તર સુધી સરકારી યોજનાઓ પહોંચાડવા માટે કામ કર્યું. મિર્ઝાપુરના પહાડી વિસ્તારના લહુરિયાદહ ગામ સુધી પહેલી વખત નળ મારફતે પાણી પહોંચાડવાનું તેમનું એક નોંધપાત્ર કાર્ય ગણવામાં આવે છે.
તેમના રાજીનામા પછી રાજકીય ચર્ચાઓ પણ તેજ બની ગઈ છે. સમાજવાદી પાર્ટીએ આરોપ લગાવ્યો કે સરકારના દબાણને કારણે એક સક્ષમ અને ઈમાનદાર અધિકારીને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હોઈ શકે છે. બીજી તરફ ભાજપ તરફથી તેમના સંભવિત રાજકીય જોડાણોને લઈને અલગ દાવાઓ કરવામાં આવ્યા. જોકે, આવા રાજકીય દાવાઓની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી. મહત્વની વાત એ છે કે દિવ્યા મિત્તલના રાજીનામાની પ્રક્રિયા અંગે સત્તાવાર સ્વીકૃતિનો પ્રશ્ન પણ અલગ છે અને તેમના પોતાના જણાવ્યા મુજબ ભવિષ્યની યોજના હજુ સ્પષ્ટ નથી.
આ સમગ્ર ઘટનાએ એક મૂળભૂત પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે,શું ખરેખર ઈમાનદાર અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવા માંગતા અધિકારીઓ દરેક સરકાર માટે અસુવિધાજનક બની જાય છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ સંપૂર્ણપણે એકતરફી નથી. ભારતીય વહીવટી સેવાનો આદર્શ રાજકીય નિષ્પક્ષતા છે, જ્યારે રાજકીય વ્યવસ્થાની કાર્યપદ્ધતિમાં સરકારની નીતિઓનો અમલ કરાવવાનો પ્રયાસ સ્વાભાવિક છે. અહીંથી જ અધિકારીની વ્યાવસાયિક સ્વતંત્રતા અને સત્તાની અપેક્ષાઓ વચ્ચે ટકરાવની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
દિવ્યા મિત્તલે પોતાના અનુભવ અંગે લખતાં એક મહત્વપૂર્ણ વાત પર ભાર મૂક્યો હતો કે દરેક સરકારી ફાઇલની પાછળ એક વ્યક્તિનું જીવન અને તેની ગરિમા જોડાયેલી હોય છે. વહીવટી તંત્રમાં બેઠેલા અધિકારી માટે ફાઇલ માત્ર કાગળનો ટુકડો નથી; તેના નિર્ણયથી સામાન્ય નાગરિકનું જીવન બદલાઈ શકે છે. કોઈ ગામમાં પાણી પહોંચાડવું હોય, કોઈ ગરીબ વ્યક્તિને સરકારી યોજનાનો લાભ અપાવવો હોય કે જમીન સંબંધિત નિર્ણય લેવો હોય , દરેક નિર્ણય પાછળ માનવીય અસર છુપાયેલી હોય છે.
આ જ મુદ્દે રાજકીય સત્તા અને વહીવટી તંત્ર વચ્ચેનો સંબંધ ઘણી વખત જટિલ બની જાય છે. રાજકારણમાં ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ પાસે જનાદેશ હોય છે અને તેઓ પોતાની નીતિઓ અમલમાં મૂકવા માંગે છે. બીજી તરફ અધિકારીઓ પાસે કાયદા, નિયમો અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરવાની જવાબદારી હોય છે. જ્યારે બંને વચ્ચે સંતુલન રહે ત્યારે વ્યવસ્થા સરળતાથી ચાલે છે, પરંતુ જ્યારે કોઈ નિર્ણય રાજકીય ઇચ્છા અને વહીવટી નિયમો વચ્ચે અટવાઈ જાય ત્યારે અધિકારીઓ માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
ભારતીય વહીવટી ઇતિહાસમાં અશોક ખેમકાનું ઉદાહરણ વારંવાર ચર્ચામાં આવે છે. હરિયાણા કેડરના 1991 બેચના આ અધિકારીએ પોતાની કારકિર્દી દરમિયાન અનેક વખત ટ્રાન્સફરનો સામનો કર્યો. 2012માં રોબર્ટ વાડ્રા અને DLF સાથે જોડાયેલા જમીન સોદાના મ્યુટેશનને રદ કરવાના નિર્ણય બાદ તેઓ રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ સરકારો બદલાઈ, પરંતુ તેમની કારકિર્દીમાં પડકારો સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થયા નહીં. આ ઉદાહરણનો ઉપયોગ ઘણી વખત એ દર્શાવવા માટે થાય છે કે રાજકીય સત્તા કોઈ એક પક્ષ પૂરતી મર્યાદિત નથી; જો કે વિવિધ સરકારો અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓમાં અધિકારીઓ અને સત્તા વચ્ચે તણાવ સર્જાતો રહ્યો છે.
માત્ર હરિયાણા જ નહીં, દેશના અન્ય રાજ્યોમાં પણ ખનન, જમીન, સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ અને અન્ય સંવેદનશીલ મુદ્દાઓ પર કડક વલણ અપનાવનારા અધિકારીઓને બદલી, સાઇડલાઇન અથવા અન્ય વહીવટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હોવાના ઉદાહરણો સામે આવતા રહ્યા છે. તેથી પ્રશ્ન કોઈ એક સરકાર અથવા એક રાજકીય પક્ષનો નથી, પરંતુ ભારતીય સત્તાકીય માળખાની એવી પ્રકૃતિનો છે જેમાં સ્વતંત્ર વિચારધારા ધરાવતા અધિકારીઓ અને રાજકીય વ્યવસ્થા વચ્ચે ક્યારેક અસહજતા સર્જાય છે.પરંતુ અહીં બીજી બાજુ પણ સમજવી જરૂરી છે. દરેક અધિકારી પોતાને ઈમાનદાર અને સ્વતંત્ર ગણાવે એટલે તે દરેક નિર્ણયમાં સાચો જ હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી. વહીવટી તંત્રમાં પણ જવાબદારી, નિયમો અને સરકાર પ્રત્યેની સંસ્થાકીય ફરજો હોય છે. ચૂંટાયેલી સરકાર પાસે પોતાની નીતિઓ અમલમાં મૂકવાનો લોકશાહી અધિકાર હોય છે. તેથી દરેક મતભેદને રાજકીય દબાણ અથવા ઈમાનદાર અધિકારીને દબાવવાની ઘટના તરીકે જોવી પણ અતિશયોક્તિ બની શકે છે.
દિવ્યા મિત્તલના રાજીનામા સાથે બીજો રસપ્રદ પ્રશ્ન પણ ચર્ચામાં આવ્યો છે, શું રાજકારણમાં પ્રવેશ કરીને સમાજસેવા વધુ અસરકારક રીતે કરી શકાય? ભારતના ઇતિહાસમાં અનેક પૂર્વ અધિકારીઓ રાજકારણમાં આવ્યા છે. અજિત જોગી મુખ્યમંત્રી બન્યા, યશવંત સિંહા કેન્દ્રીય નાણામંત્રી બન્યા, અરવિંદ કેજરીવાલે રાજકીય સફર શરૂ કરીને મુખ્યમંત્રી સુધીનો માર્ગ નક્કી કર્યો અને રાજકુમાર સિંહ જેવા પૂર્વ અધિકારીઓ કેન્દ્રીય મંત્રી બન્યા. એટલે રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા પછી જાહેર જીવનમાં મોટી ભૂમિકા ભજવવી અશક્ય નથી.પરંતુ રાજકારણમાં આવવું એટલે આપમેળે વધુ સત્તા અને વધુ સેવા કરવાની તક મળી જાય એવું પણ નથી.
વહીવટી અધિકારી તરીકે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ કે ઉચ્ચ અધિકારી પાસે ચોક્કસ કાયદાકીય અને કાર્યકારી સત્તાઓ હોય છે. તે સરકારી યોજનાઓને અમલમાં મૂકી શકે છે, બજેટ અને વહીવટી તંત્ર દ્વારા કામ આગળ ધપાવી શકે છે અને સીધા નિર્ણયો લઈ શકે છે. બીજી તરફ, કોઈ સાંસદ કે ધારાસભ્ય પાસે રાજકીય પ્રતિનિધિત્વ તો હોય છે, પરંતુ દરેક વહીવટી નિર્ણય પર સીધો નિયંત્રણ નથી હોતો. સંગઠન, ચૂંટણી મશીનરી અને સત્તાકીય સ્થાન વિના રાજકારણમાં અસરકારક બનવું સરળ નથી.આથી દિવ્યા મિત્તલનું રાજીનામું માત્ર એક વ્યક્તિનો કારકિર્દી સંબંધિત નિર્ણય નથી, પરંતુ તે ભારતની લોકશાહી વ્યવસ્થાના બે મહત્વપૂર્ણ સ્તંભોરાજકીય સત્તા અને વહીવટી તંત્રવચ્ચેના સંબંધો અંગે વિચારવાનો મોકો પણ આપે છે.
રાજકીય પક્ષો વિરોધમાં હોય ત્યારે સ્વતંત્ર અધિકારીઓની પ્રશંસા કરે છે, પરંતુ સત્તામાં આવ્યા બાદ તેઓ જ અધિકારીઓ પાસેથી વધુ અનુરૂપતા અને સહકારની અપેક્ષા રાખે છેઆ પ્રકારનો વિરોધાભાસ ભારતીય રાજકારણમાં વારંવાર જોવા મળ્યો છે.દિવ્યા મિત્તલે રાજીનામાનું ચોક્કસ કારણ જાહેર કર્યું નથી, તેથી તેમના નિર્ણય પાછળ રાજકીય દબાણ હતું એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નહીં બને. પરંતુ તેમનો નિર્ણય ફરી એકવાર એ ચર્ચાને કેન્દ્રસ્થાને લઈ આવ્યો છે કે એક સારો અધિકારી ક્યારે સૌથી અસરકારક હોય છે,
સરકારી ફાઇલ પાછળ બેઠેલો, કે રાજકીય મંચ પર ઊભેલો?
જવાબ કદાચ બંને જગ્યાએ હોઈ શકે છે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે લોકશાહી મજબૂત ત્યારે જ બને છે જ્યારે રાજકારણ જનાદેશનો સન્માન કરે અને વહીવટી તંત્ર કાયદા તથા સામાન્ય નાગરિકની ગરિમાને કેન્દ્રમાં રાખીને કામ કરે. દિવ્યા મિત્તલનું રાજીનામું આ જ જૂના પરંતુ મહત્વપૂર્ણ સવાલને ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લઈ આવ્યું છે.
