ગોવામાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR પ્રક્રિયા બાદ તૈયાર થયેલી અંતિમ મતદાર યાદીને લઈને નવો વિવાદ ઊભો થયો છે. 97 એવા મતદારોના નામ અંતિમ યાદીમાં સામેલ થયા નહોતા, જેમના કેસની સ્થાનિક સ્તરે તપાસ થયા બાદ ઇલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર્સ એટલે કે ERO અને આસિસ્ટન્ટ ERO દ્વારા તેમને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણાવવામાં આવ્યા હતા. આમ છતાં સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ ECINet સિસ્ટમમાં અગાઉ લેવાયેલા નિર્ણયને પાછો ફેરવવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ ન થવાના કારણે તેમના નામ અંતિમ યાદીમાં આવી શક્યા નહીં હોવાના અહેવાલ સામે આવ્યા છે.
આ મામલો એટલા માટે વધુ ચર્ચામાં આવ્યો છે કારણ કે ગોવાના ચૂંટણી અધિકારીઓએ અંતિમ યાદી જાહેર થાય તે પહેલાં સમસ્યા ઉકેલવા માટે વારંવાર દિલ્હી સ્તરે સંપર્ક કર્યો હતો. સાત દિવસના સમયગાળામાં કુલ આઠ ઈમેઇલ મોકલવામાં આવ્યા હોવા છતાં અંતિમ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં આ 97 નામ ઉમેરાઈ શક્યા નહોતા. મામલાની શરૂઆત SIR દરમિયાન કેટલાક મતદારોના રેકોર્ડમાં ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ સામે આવવાથી થઈ હતી. આ પ્રકારની ડિસ્ક્રેપન્સીનો અર્થ કોઈ વ્યક્તિ આપોઆપ અયોગ્ય મતદાર બની જાય એવો નથી. જૂની અને નવી મતદાર યાદીના ડેટામાં નામ, ઉંમર, માતા-પિતાની વિગતો અથવા અન્ય માહિતીમાં મેળ ન બેસે ત્યારે સિસ્ટમ આવા કેસને ચકાસણી માટે ફ્લેગ કરી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો બાદ આવા મતદારોને પોતાની તરફથી દસ્તાવેજો અને વાંધા રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવી હતી. ગોવામાં પણ આ પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી. ઉપલબ્ધ વિગતો પ્રમાણે 649 મતદારો દસ્તાવેજો અથવા વાંધા સાથે આગળ આવ્યા હતા. સ્થાનિક ERO અને AERO દ્વારા તેમની તપાસ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં 97 મતદારોને અંતિમ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણાવવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ અહીંથી ટેકનિકલ સમસ્યા સામે આવી. આ મતદારોને અગાઉ યાદીમાંથી બહાર રાખવાનો જે નિર્ણય સિસ્ટમમાં નોંધાયો હતો તેને સ્થાનિક ERO સ્તરેથી પાછો ફેરવી શકાય તેમ નહોતો. ECINetમાં આ માટે જરૂરી પરવાનગી દિલ્હી સ્તરે નિયંત્રિત થતી હોવાનું સામે આવ્યું છે.
ગોવાના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી સંજય ગોયલે આ મુદ્દે ચૂંટણી પંચને જાણ કરી હતી. 17 ફેબ્રુઆરીએ તેમણે ફરી ઈમેઇલ મોકલી 97 મતદારોની યાદી સાથે જણાવ્યું હતું કે સ્થાનિક અધિકારીઓની તપાસ બાદ અગાઉનો નિર્ણય બદલવાની જરૂર છે. આ તેમનો સાત દિવસમાં આઠમો ઈમેઇલ હતો. આ પછી 18 ફેબ્રુઆરીએ ચૂંટણી પંચના ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશનરે IT વિભાગને પણ જરૂરી કાર્યવાહી કરવા જણાવ્યું હતું. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ટેકનિકલ સિસ્ટમ સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશ મુજબ જરૂરી કાર્યવાહી કરવામાં અવરોધ ન બનવી જોઈએ અને ERO/AERO દ્વારા લેવાયેલા નિર્ણય પ્રમાણે આગળની પ્રક્રિયા થવી જોઈએ.
આમ સ્થાનિક ચૂંટણી અધિકારીઓની ચકાસણી થઈ ચૂકી હતી, 97 લોકોને પાત્ર ગણાવવામાં આવ્યા હતા, રાજ્યના CEO તરફથી વારંવાર ઈમેઇલ કરવામાં આવ્યા હતા અને ડેપ્યુટી ઇલેક્શન કમિશનર તરફથી પણ IT વિભાગને કાર્યવાહી માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. તેમ છતાં 21 ફેબ્રુઆરીએ ગોવાની અંતિમ મતદાર યાદી પ્રકાશિત થઈ ત્યારે આ 97 મતદારોના નામ તેમાં નહોતા. 20 સપ્ટેમ્બર સુધીની તપાસમાં પણ આ તમામ નામ યાદીમાંથી ગેરહાજર હોવાનું સામે આવ્યું હતું. આ મામલાએ હવે ECINet સિસ્ટમના સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ નિયંત્રણ અંગે સવાલ ઊભા કર્યા છે. કાયદા હેઠળ દરેક વિધાનસભા મતવિસ્તારની મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની જવાબદારી EROની હોય છે. ERO દાવા અને વાંધા સાંભળે છે અને મતદારનું નામ સામેલ કરવું કે નહીં તે અંગે નિર્ણય લે છે. પરંતુ ECINetમાં કેટલીક કામગીરી માટેની પરવાનગી કેન્દ્રીય સ્તરે નિયંત્રિત થતી હોવાના કારણે ગોવાના આ કેસમાં સ્થાનિક અધિકારી પોતાના નિર્ણયને સિસ્ટમમાં અમલમાં મૂકી શક્યા નહોતા.
ગોવાના CEO સંજય ગોયલે પણ જણાવ્યું હતું કે આવા કેસમાં મતદારોને ફરી સામેલ કરવા માટે ERO સ્તરે કોઈ વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સીના કારણે ફ્લેગ થયેલા અને બાદમાં યોગ્ય ઠરેલા કેસોની માહિતી ઉપરના સ્તરે આપવામાં આવી હતી. આ મામલો સામે આવ્યા બાદ કોંગ્રેસે ચૂંટણી પંચ સામે આકરા સવાલો ઊભા કર્યા છે. કોંગ્રેસ નેતા જયરામ રમેશે ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે સમાધાન થયાનો આરોપ મૂક્યો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માગ ફરી કરી છે. કોંગ્રેસે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરને લઈને પણ ગંભીર રાજકીય આરોપો મૂક્યા છે. આ કોંગ્રેસના આરોપો છે; ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં આ આરોપોને સ્વતંત્ર રીતે સાબિત કરતી કોઈ અંતિમ સત્તાવાર તપાસનો ઉલ્લેખ નથી.
જયરામ રમેશે એવો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો છે કે મતદાર યાદી અંગે ERO પાસે કાયદાકીય સત્તા હોવા છતાં જો સોફ્ટવેરની મર્યાદાના કારણે તેનો નિર્ણય લાગુ ન થઈ શકે તો સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ સિસ્ટમની ભૂમિકા અંગે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા શશિ થરૂરે પણ આ મામલાને ગંભીર ગણાવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે જો યોગ્ય ઠરેલા નાગરિકો મતદાર યાદીમાંથી બહાર રહે તો તે તેમના અધિકારો સાથે જોડાયેલો ગંભીર પ્રશ્ન છે. તેમણે અસરગ્રસ્ત નાગરિકોની સ્થિતિ સુધારવા અને જવાબદારી નક્કી કરવાની માગ કરી છે. આ વિવાદ સાથે ચૂંટણી પંચની અંદર અગાઉ નોંધાયેલા વાંધાઓનો મુદ્દો પણ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. એક અહેવાલ મુજબ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોષીએ છેલ્લા 10 મહિનામાં અલગ-અલગ ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને મતદાર ડેટા સંબંધિત પગલાં અંગે ઓછામાં ઓછા 14 વખત લેખિત વાંધા અથવા ચિંતા નોંધાવી હતી. તેમાં ECINet/ERONetનું વધતું કેન્દ્રીય નિયંત્રણ, મતદારોના નામ ઉમેરવા-હટાવવા અને Form 6 જેવા મુદ્દા સામેલ હતા.
ખાસ કરીને મતદાર યાદીના ડેટા પર વધતા કેન્દ્રીય નિયંત્રણ અંગે બંને કમિશનરોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હોવાનો અહેવાલ છે. ગોવાનો 97 મતદારોનો મામલો સામે આવ્યા બાદ આ જૂની ચિંતાઓને હવે વિપક્ષ દ્વારા ફરી ઉઠાવવામાં આવી રહી છે. જોકે ચૂંટણી પંચ તરફથી આ મુદ્દે અલગ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. પંચના અધિકારીઓએ આંતરિક મતભેદના અહેવાલોને નકારતાં કહ્યું છે કે SIR સહિત ચૂંટણી પંચના તમામ અંતિમ નિર્ણયો ત્રણેય ચૂંટણી કમિશનરોની સહમતીથી લેવામાં આવ્યા હતા. પંચના જણાવ્યા પ્રમાણે અલગ-અલગ મુદ્દાઓ પર કમિશનરો દ્વારા ચિંતા કે સૂચનો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા હોવા છતાં તેને અંતિમ નિર્ણય અંગેના અસહમત મત તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.
આથી ચૂંટણી પંચની અંદર 14 વખત વાંધા નોંધાયા હોવાનો અહેવાલ અને પંચનું તમામ અંતિમ નિર્ણયો સર્વાનુમતે લેવાયા હોવાનું વલણ બંને અલગ બાબતો છે. એક તરફ આંતરિક નોંધોમાં કેટલાક પગલાં અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે, જ્યારે બીજી તરફ ચૂંટણી પંચ કહે છે કે અંતિમ સંસ્થાકીય નિર્ણયો સર્વાનુમતે જ લેવામાં આવ્યા હતા. ગોવાના 97 મતદારોના કેસમાં હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન જવાબદારીનો છે. જ્યારે સ્થાનિક ERO/AERO દ્વારા મતદારોને યોગ્ય ગણાવવામાં આવ્યા હતા અને રાજ્ય સ્તરેથી વારંવાર ટેકનિકલ સુધારો માગવામાં આવ્યો હતો ત્યારે અંતિમ યાદીમાં નામ કેમ સામેલ ન થઈ શક્યા તે અંગે સવાલ ઊભા થયા છે.
આ સાથે ટેકનોલોજી અને કાયદાકીય સત્તા વચ્ચેના સંતુલનનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો છે. મતદાર યાદી જેવી મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયામાં ડિજિટલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ ઝડપ અને સુવિધા માટે કરવામાં આવે છે, પરંતુ જો સિસ્ટમમાં જરૂરી ફેરફાર કરવાની પરવાનગી ઉપલબ્ધ ન હોય તો અધિકારી દ્વારા કાયદેસર રીતે લેવાયેલો નિર્ણય પણ અમલમાં ન આવી શકે તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. હાલ આ સમગ્ર મામલે વિપક્ષે ચૂંટણી પંચની કાર્યપદ્ધતિ સામે સવાલો ઊભા કર્યા છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચે પોતાના મોટા નિર્ણયો સર્વાનુમતે લેવાયા હોવાનું જણાવ્યું છે. 97 મતદારોને સ્થાનિક અધિકારીઓએ પાત્ર ગણાવ્યા છતાં અંતિમ યાદીમાં તેમના નામ ન આવવાનો મૂળ મુદ્દો હવે ECINetની ટેકનિકલ રચના, સ્થાનિક EROની સત્તા અને કેન્દ્રીય નિયંત્રણ વચ્ચેના સંબંધ અંગે નવી ચર્ચાનું કારણ બન્યો છે.
