જીડીપીમાં વધારો અને અર્થતંત્રની મજબૂત સ્થિતિની વાતો વચ્ચે દેશમાં લોકોની આર્થિક સ્થિતિને લઈને એક અલગ જ તસવીર સામે આવી રહી છે. સામાન્ય લોકો પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સોનાના દાગીના ગીરવે મૂકીને લોન લઈ રહ્યા છે. સોનાની સામે લોન લેવાનું પ્રમાણ એટલું વધી ગયું છે કે ગોલ્ડ લોન હવે રિટેલ લોનની સૌથી ઝડપથી વધતી કેટેગરીમાં સામેલ થઈ ગઈ છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના જુલાઈ મહિનાના આંકડા મુજબ, નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સિયલ કંપનીઓ એટલે કે NBFC અને હાઉસિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ દ્વારા સોનાના દાગીના સામે આપવામાં આવતી લોનમાં વાર્ષિક ધોરણે 68.9 ટકાનો મોટો વધારો નોંધાયો છે. આ આંકડો બતાવે છે કે સોનાને ગીરવે મૂકીને તાત્કાલિક નાણાં મેળવવાનું ચલણ લોકોમાં ઝડપથી વધી રહ્યું છે.
આ સ્થિતિને માત્ર ગોલ્ડ લોન પૂરતી મર્યાદિત રાખી શકાય નહીં. NBFC ક્ષેત્રમાં અન્ય પ્રકારની રિટેલ લોનમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે. જુલાઈ દરમિયાન કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ લોનમાં વાર્ષિક ધોરણે 51.5 ટકાનો વધારો થયો હતો. એટલે કે ટીવી, ફ્રિજ, મોબાઇલ, વોશિંગ મશીન અને અન્ય ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ ખરીદવા માટે પણ લોકો લોનનો સહારો લઈ રહ્યા છે. સોનાની લોનમાં બેન્કિંગ ક્ષેત્રે પણ મોટો વધારો જોવા મળ્યો છે. જુલાઈમાં બેન્કો દ્વારા સોનાના દાગીના સામે આપવામાં આવેલી લોનમાં વાર્ષિક ધોરણે 88.1 ટકાની વૃદ્ધિ નોંધાઈ હતી. જોકે, અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે એક વર્ષ અગાઉ બેન્કોની ગોલ્ડ લોનમાં 136.4 ટકાની વૃદ્ધિ થઈ હતી. એટલે કે ગોલ્ડ લોનનો વ્યવસાય હજુ પણ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, પરંતુ અગાઉની સરખામણીમાં તેની વૃદ્ધિની ગતિ થોડી ધીમી પડી છે.
જુલાઈના અંત સુધીમાં NBFC ક્ષેત્રમાં સોનાના દાગીના સામેની બાકી લોનનો પોર્ટફોલિયો આશરે રૂ. 3.54 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો હતો. બીજી તરફ બેન્કો પાસે સોનાના દાગીના સામેની બાકી લોન રૂ. 5.52 લાખ કરોડ હતી. બંને ક્ષેત્રને એકસાથે જોવામાં આવે તો બેન્કો અને NBFCની બાકી ગોલ્ડ લોનનો કુલ આંકડો આશરે રૂ. 9.06 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ આંકડો ઘણો મોટો છે. તેનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે દેશના લોકો પાસે રહેલા સોનાના દાગીનાને ગીરવે મૂકીને લગભગ રૂ. 9.06 લાખ કરોડની લોન લેવામાં આવી છે. જોકે, આ આંકડામાં સ્થાનિક સ્તરે સોનાના દાગીના સામે પૈસા ધીરતા નાના ધીરનારાઓનો સમાવેશ થતો નથી. તેથી વાસ્તવિક રીતે સોનાના બદલામાં લેવામાં આવેલી લોનનું પ્રમાણ આના કરતાં પણ વધારે હોઈ શકે છે.
ગોલ્ડ લોનમાં થઈ રહેલા આ વધારાને સમજવા માટે સામાન્ય લોકોની નાણાકીય જરૂરિયાતો પર નજર કરવી જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને તાત્કાલિક પૈસાની જરૂર પડે અને બેન્કમાંથી પર્સનલ લોન મેળવવામાં સમય લાગે અથવા લોન માટે જરૂરી દસ્તાવેજો અને પ્રક્રિયા મુશ્કેલ લાગે, ત્યારે સોનું ગીરવે મૂકીને લોન મેળવવી સરળ વિકલ્પ બની શકે છે. લોકો પાસે પહેલેથી રહેલું સોનું ગીરવે મૂકીને તેમને ઝડપથી નાણાં મળી શકે છે. આ કારણે લગ્ન, બાળકોના શિક્ષણ, સારવાર, ઘરખર્ચ, વ્યવસાયમાં નાણાંની જરૂરિયાત અથવા અન્ય તાત્કાલિક ખર્ચ માટે લોકો ગોલ્ડ લોનનો ઉપયોગ કરતા હોય છે. ખાસ કરીને આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનું અંતર વધે ત્યારે ઘરમાં પડેલા સોનાનો ઉપયોગ કરીને નાણાં મેળવવાનો વિકલ્પ લોકો અપનાવતા હોવાનું આ આંકડાઓ પરથી જોવા મળે છે.
બીજી તરફ, ગોલ્ડ લોન કંપનીઓ અને બેન્કો માટે પણ આ એક મહત્વનું લોન સેગમેન્ટ બની ગયું છે. સોનાના દાગીના ગીરવે હોવાથી ધિરાણ આપનાર સંસ્થાઓ માટે જોખમ સામાન્ય રીતે અન્ય અસુરક્ષિત લોનની સરખામણીમાં અલગ પ્રકારનું હોય છે. આ કારણે ગોલ્ડ લોનનો પોર્ટફોલિયો ઝડપથી વધતો જોવા મળી રહ્યો છે. NBFC ક્ષેત્રમાં કુલ ક્રેડિટમાં પણ જુલાઈ દરમિયાન 14.9 ટકાનો વધારો થયો હતો. આ સાથે NBFC ક્ષેત્ર દ્વારા આપવામાં આવેલી કુલ ક્રેડિટ રૂ. 59.89 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી હતી. આ આંકડો દર્શાવે છે કે દેશના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં NBFCની ભૂમિકા સતત વધી રહી છે અને લોકો વિવિધ પ્રકારની જરૂરિયાતો માટે આ સંસ્થાઓ પાસેથી લોન લઈ રહ્યા છે. પરંતુ આ સમગ્ર સ્થિતિનો સૌથી મહત્વનો મુદ્દો ગોલ્ડ લોનમાં જોવા મળેલો અસાધારણ વધારો છે. એક તરફ દેશમાં આર્થિક વૃદ્ધિ, જીડીપી અને બજારના વિસ્તરણ જેવા આંકડાઓ સામે આવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ મોટી સંખ્યામાં લોકો પોતાની પાસે રહેલું સોનું ગીરવે મૂકીને નાણાં મેળવી રહ્યા છે. આ બંને બાબતો વચ્ચેનો તફાવત સામાન્ય પરિવારની આર્થિક સ્થિતિને સમજવા માટે મહત્વનો બની શકે છે.
સોનું ભારતીય પરિવારો માટે માત્ર દાગીના કે સંપત્તિ નથી, પરંતુ મુશ્કેલીના સમયમાં કામ આવે તેવી બચત પણ છે. વર્ષોથી ઘણા પરિવારો સોનાના દાગીના ખરીદીને તેને ભવિષ્ય માટે સાચવી રાખે છે. જ્યારે અચાનક મોટી રકમની જરૂર પડે ત્યારે આ સોનું ગીરવે મૂકીને લોન મેળવવામાં આવે છે. એટલે ગોલ્ડ લોનનો વધતો આંકડો લોકો પાસે સોનાની ઉપલબ્ધતા સાથે તેમની નાણાકીય જરૂરિયાતનું પણ પ્રતિબિંબ આપે છે. જોકે, ગોલ્ડ લોન લેવી પોતે કોઈ ખરાબ બાબત નથી. જો કોઈ વ્યક્તિ સમયસર લોન ચૂકવી શકે અને વ્યાજ સહિતની જવાબદારી સંભાળી શકે તો તે તાત્કાલિક નાણાકીય જરૂરિયાત પૂરી કરવાનો એક રસ્તો બની શકે છે. પરંતુ જો ઘરખર્ચ, આવકની અછત અથવા જૂની લોન ચૂકવવા માટે સતત સોનું ગીરવે મૂકવામાં આવે તો તે પરિવાર પર નાણાકીય બોજ વધારી શકે છે.
સોનાની સામે લીધેલી લોન સમયસર ચૂકવવામાં ન આવે તો ગીરવે મૂકેલા દાગીનાને લઈને પણ મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. તેથી માત્ર ઝડપથી પૈસા મળી જાય છે એટલા માટે ગોલ્ડ લોન લેવાને બદલે વ્યાજદર, ચુકવણીની શરતો અને લોનની સમયમર્યાદા સમજવી જરૂરી છે. હાલમાં સામે આવેલા આંકડાઓ એ પણ બતાવે છે કે લોકોની લોન લેવાની જરૂરિયાત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વધી રહી છે. એક તરફ સોનાની સામે લોનમાં મોટો વધારો થયો છે, તો બીજી તરફ કન્ઝ્યુમર ડ્યુરેબલ લોનમાં પણ 51.5 ટકાની વૃદ્ધિ થઈ છે. એટલે લોકો ઘરગથ્થુ જરૂરિયાતો અને અન્ય ખર્ચ માટે પણ ધિરાણનો સહારો લઈ રહ્યા છે.
આ સમગ્ર સ્થિતિ ભારતીય અર્થતંત્રની બીજી બાજુ પણ રજૂ કરે છે. જીડીપી વધે, બજારમાં ખરીદી વધે અને બેન્ક તથા NBFCનું ક્રેડિટ વધે તે અર્થતંત્ર માટે સકારાત્મક સંકેત હોઈ શકે છે. પરંતુ સામાન્ય પરિવારની આવક, બચત અને ખર્ચ વચ્ચેનું સંતુલન પણ એટલું જ મહત્વનું છે. જો લોકો પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે સતત લોન લેતા જાય અને પોતાની સંપત્તિ ગીરવે મૂકતા જાય તો લાંબા ગાળે નાણાકીય દબાણ વધી શકે છે. જુલાઈ સુધીના આંકડાઓમાં બેન્કો અને NBFC મળીને ગોલ્ડ લોનનો બાકી પોર્ટફોલિયો રૂ. 9.06 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ દેશમાં સોનાની સામે લેવાતી લોનના મોટા પ્રમાણને દર્શાવે છે. તેમાં સ્થાનિક ધીરનારાઓનો સમાવેશ પણ નથી, જેના કારણે સોનાના બદલામાં લેવામાં આવતા કુલ ધિરાણનું વાસ્તવિક પ્રમાણ હજુ મોટું હોઈ શકે છે. આથી જીડીપી વૃદ્ધિ અને અર્થતંત્રના મોટા આંકડાઓની સાથે સામાન્ય લોકોના ઘરખર્ચ, બચત અને લોનના ભારને પણ જોવો જરૂરી છે. સોનાની લોનમાં થયેલો આ મોટો ઉછાળો બતાવે છે કે દેશના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં ગોલ્ડ લોન હવે માત્ર નાની કેટેગરી રહી નથી, પરંતુ કરોડો પરિવારોની તાત્કાલિક નાણાકીય જરૂરિયાત પૂરી કરતું મહત્વનું સાધન બની ગઈ છે.
