ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ હવે લોકોના જીવનનો સામાન્ય અને મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું છે. ખાસ કરીને UPIના કારણે પૈસાની લેવડદેવડ ખૂબ જ સરળ બની છે. અગાઉ જ્યાં નાની-નાની ખરીદી માટે પણ રોકડની જરૂર પડતી હતી, ત્યાં હવે લોકો મોબાઇલથી થોડી જ સેકન્ડમાં પેમેન્ટ કરી દે છે. ચાની લારી, શાકભાજીની દુકાન, દૂધની ડેરી, નાસ્તાની લારી કે કરિયાણાની દુકાન હોય, લગભગ દરેક જગ્યાએ QR કોડ જોવા મળે છે. પરંતુ હવે QR કોડ દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારતા વેપારીઓ માટે એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવી છે. મર્ચન્ટ્સ એટલે કે વેપારીઓએ પોતાની KYC માહિતી સમયસર અપડેટ કરાવવી જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયાને Re-KYC કહેવામાં આવે છે. નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ નહીં થાય તો ડિજિટલ પેમેન્ટ સેવા પર અસર થઈ શકે છે. વેપારીઓ માટે KYC એટલે Know Your Customer પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ છે. બેંક અથવા પેમેન્ટ સેવા આપતી સંસ્થા પાસે વેપારીની ઓળખ અને અન્ય જરૂરી માહિતી યોગ્ય રીતે નોંધાયેલી રહે તે માટે KYC કરવામાં આવે છે. સમયાંતરે આ માહિતી ફરીથી ચકાસવી અને જરૂર પડે તો અપડેટ કરવી પડે છે. આ જ પ્રક્રિયાને Re-KYC તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
મર્ચન્ટ્સ માટે Re-KYCની પ્રક્રિયા સમયસર પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે. આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ તેની ડેડલાઇન 15 સપ્ટેમ્બર નક્કી કરવામાં આવી છે. એટલે વેપારીઓએ આ તારીખ પહેલાં પોતાની જરૂરી KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી લેવી પડશે. આ નિયમ ખાસ કરીને એવા નાના વેપારીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ છે જેઓ ગ્રાહકો પાસેથી UPI દ્વારા પેમેન્ટ લે છે. આજના સમયમાં ઘણા લોકો પોતાની પાસે રોકડ રાખતા નથી. તેઓ મોબાઇલમાં ઉપલબ્ધ UPI એપ દ્વારા સીધું QR કોડ સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરે છે. તેથી કોઈ દુકાનનો QR કોડ અચાનક કામ કરતો બંધ થઈ જાય તો વેપારી અને ગ્રાહક બંને માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
ધારો કે કોઈ વ્યક્તિ શાકભાજી ખરીદે છે અને તેની પાસે રોકડ નથી. તે દુકાનદારના QR કોડને સ્કેન કરીને તરત પેમેન્ટ કરી દે છે. પરંતુ જો દુકાનદારની KYC પ્રક્રિયા અધૂરી હોવાના કારણે QR આધારિત પેમેન્ટ સેવા અટકી જાય, તો ગ્રાહકને પેમેન્ટ કરવા માટે બીજી રીત શોધવી પડશે. આ જ સમસ્યા ચાની દુકાન, દૂધની દુકાન, નાસ્તાની લારી, ફળ-શાકભાજીના વેપારી અને નાના કરિયાણાના વેપારીઓ માટે પણ ઊભી થઈ શકે છે. મોટા વેપારીઓ પાસે પેમેન્ટની વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ નાના વેપારીઓ માટે QR કોડ ઘણી વખત ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવાનું મુખ્ય માધ્યમ હોય છે. અહીં એક મહત્વની વાત એ છે કે Re-KYC પૂર્ણ ન થવાથી QR કોડ કાયમી ધોરણે બંધ થઈ જશે એવું જરૂરી નથી. આ બાબતને લઈને ઘણા વેપારીઓમાં ગેરસમજ જોવા મળી શકે છે. જો જરૂરી KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ ન થાય તો પેમેન્ટ સેવા પર અસ્થાયી અસર થઈ શકે છે. પરંતુ વેપારી જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી દે ત્યારબાદ સેવા ફરીથી સક્રિય થઈ શકે છે.
એટલે વેપારીઓએ ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ પોતાની KYC સ્થિતિ તપાસવામાં બેદરકારી પણ રાખવી જોઈએ નહીં. જો કોઈ વેપારીને પોતાના પેમેન્ટ પ્રોવાઇડર અથવા બેંક તરફથી Re-KYC અંગે સૂચના મળી હોય તો તેણે તેને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ. Re-KYCનો મુખ્ય હેતુ વેપારીની ઓળખ અને તેની વિગતો યોગ્ય છે કે નહીં તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી હોવાથી નાણાકીય વ્યવહારોમાં સુરક્ષા અને પારદર્શિતા જાળવવા માટે KYCનું મહત્વ પણ વધ્યું છે. વેપારીઓ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે તેઓ પોતાની વિગતોમાં કોઈ ફેરફાર થયો હોય તો તેને અપડેટ કરે. ઉદાહરણ તરીકે વેપારનું સરનામું, સંપર્કની વિગતો અથવા અન્ય KYC સંબંધિત માહિતીમાં ફેરફાર થયો હોય તો તે યોગ્ય રીતે અપડેટ કરાવવી જરૂરી બની શકે છે.
હાલમાં વેપારીઓ અને ઉદ્યોગ ક્ષેત્ર તરફથી Re-KYC માટે આપવામાં આવેલી સમયમર્યાદા વધારવાની માંગ પણ કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને નાના વેપારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને સમય વધારવામાં આવે તેવી માંગ કરવામાં આવી રહી છે. કારણ કે દેશમાં લાખો નાના વેપારીઓ ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ કરે છે અને દરેક વેપારી માટે સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી હંમેશા સરળ ન હોઈ શકે. નાના વેપારીઓમાં કેટલાક એવા પણ હોઈ શકે છે જેઓ ટેક્નોલોજી અને ઓનલાઇન પ્રક્રિયાઓમાં વધારે નિષ્ણાત ન હોય. આવા વેપારીઓ માટે Re-KYCની પ્રક્રિયા સમજવી અને તેને પૂર્ણ કરવી થોડું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી સમયમર્યાદા વધારવાની માંગને પણ મહત્વ આપવામાં આવી રહ્યું છે. ગ્રાહકો માટે પણ આ મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે. આજના સમયમાં લોકો UPI પર ખૂબ નિર્ભર થઈ ગયા છે. ખાસ કરીને નાની રકમના વ્યવહારોમાં UPIનો ઉપયોગ ખૂબ સામાન્ય બની ગયો છે. લોકો પાસે 10, 20, 50 કે 100 રૂપિયાની ખરીદી માટે પણ ઘણી વખત રોકડ હોતી નથી. આવા સમયે QR પેમેન્ટ ઉપલબ્ધ ન હોય તો તરત મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
જો કોઈ વેપારીનો QR કોડ કામ ન કરે તો ગ્રાહક વેપારીના બેંક ખાતામાં સીધું પેમેન્ટ કરી શકે છે, પરંતુ દરેક વેપારી આ વિકલ્પ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવે તે જરૂરી નથી. કેટલીક જગ્યાએ રોકડ પેમેન્ટ જ એકમાત્ર વિકલ્પ બની શકે છે. આથી આગામી દિવસોમાં નાના વેપારીઓ માટે થોડું રોકડ સાથે રાખવું પણ ઉપયોગી બની શકે છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે QR પેમેન્ટ મોટા પાયે બંધ થવાનું છે. મુદ્દો માત્ર એટલો છે કે જે વેપારીઓની Re-KYC પ્રક્રિયા અધૂરી છે તેમના ડિજિટલ પેમેન્ટમાં અડચણ આવી શકે છે. વેપારીઓએ પોતાની બેંક અથવા જે પેમેન્ટ સેવા દ્વારા QR કોડ મેળવ્યો છે તેની તરફથી મળેલી સૂચનાઓ તપાસવી જોઈએ. Re-KYC માટે જો કોઈ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની હોય તો તે સત્તાવાર માધ્યમથી જ કરવી જોઈએ. અજાણી લિંક, શંકાસ્પદ ફોન કોલ અથવા મેસેજ દ્વારા KYC અપડેટ કરાવવાના પ્રયાસોથી સાવધાન રહેવું પણ જરૂરી છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ સાથે જોડાયેલા કૌભાંડના કિસ્સાઓ સામે આવતા રહે છે. તેથી KYCના નામે કોઈ અજાણી વ્યક્તિને OTP, PIN, પાસવર્ડ અથવા બેંકની ગુપ્ત માહિતી આપવી નહીં. સાચી KYC પ્રક્રિયા માટે સત્તાવાર બેંક અથવા પેમેન્ટ સેવા ચેનલનો જ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. વેપારીઓ માટે હાલ સૌથી મહત્વનું કામ પોતાની KYC સ્થિતિ તપાસવાનું છે. જો Re-KYC બાકી હોય તો 15 સપ્ટેમ્બર પહેલાં તે પૂર્ણ કરી લેવી યોગ્ય રહેશે. આમ કરવાથી QR આધારિત પેમેન્ટમાં સંભવિત વિક્ષેપથી બચી શકાય છે. આ નિયમની અસર માત્ર વેપારીઓ સુધી મર્યાદિત નથી. ભારતની સમગ્ર ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થા સાથે તેનો સીધો સંબંધ છે. દેશમાં UPIનો ઉપયોગ સતત વધ્યો છે અને નાના વેપારીઓ પણ હવે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવામાં આગળ આવ્યા છે. તેથી મર્ચન્ટ KYC વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે જાળવવી પેમેન્ટ સિસ્ટમની સુરક્ષા અને વિશ્વસનીયતા માટે પણ જરૂરી છે.
ખાસ કરીને નાના વેપારીઓએ એ વાત સમજવી જરૂરી છે કે QR કોડ માત્ર એક નાનું બોર્ડ કે સ્ટીકર નથી. તેની પાછળ બેંક ખાતું, મર્ચન્ટ પ્રોફાઇલ અને પેમેન્ટ સિસ્ટમ જોડાયેલી હોય છે. આ વિગતો યોગ્ય રીતે ચકાસાયેલી અને અપડેટેડ રહે તે જરૂરી છે. જો વેપારી સમયસર Re-KYC કરાવતો નથી તો તેની પેમેન્ટ સેવા પર અસ્થાયી અસર થવાની શક્યતા છે. ત્યારબાદ જરૂરી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કર્યા પછી સેવા ફરી ચાલુ થઈ શકે છે. એટલે QR કોડ કાયમી રીતે બંધ થઈ જશે એવી ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, પરંતુ સમયમર્યાદાને અવગણવી પણ યોગ્ય નથી. હાલમાં વેપારીઓ માટે સૌથી સરળ સલાહ એ છે કે તેઓ પોતાના QR પેમેન્ટ પ્રોવાઇડર અથવા બેંક સાથે જોડાયેલી માહિતી તપાસે અને Re-KYC બાકી છે કે નહીં તે જાણી લે. જો બાકી હોય તો સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી જોઈએ.
બીજી તરફ ગ્રાહકોએ પણ આગામી દિવસોમાં કોઈ દુકાન પર QR પેમેન્ટ ઉપલબ્ધ ન હોય તો ગભરાવાની જરૂર નથી. શક્ય હોય તો અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ વિકલ્પનો ઉપયોગ કરી શકાય અથવા નાની રકમ માટે રોકડ રાખી શકાય. આ રીતે 15 સપ્ટેમ્બરની ડેડલાઇનને લઈને વેપારીઓએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. Re-KYC એક નિયમિત પ્રક્રિયા છે અને તેનો હેતુ વેપારીઓની ઓળખ તથા પેમેન્ટ સિસ્ટમને વધુ સુરક્ષિત બનાવવાનો છે. સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાથી વેપારીઓ પોતાના ડિજિટલ વ્યવહારો સરળતાથી ચાલુ રાખી શકે છે અને ગ્રાહકોને પણ QR પેમેન્ટ કરતી વખતે કોઈ અનાવશ્યક મુશ્કેલીનો સામનો કરવો ન પડે.
