દેશમાં બેબી ફૂડ અને બાળકો માટેના પોષક ઉત્પાદનોની ગુણવત્તાને લઈને ફરી એકવાર સવાલો ઊભા થયા છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા એટલે કે FSSAIએ નેસ્લે ઈન્ડિયાના કેટલાક બેબી ફૂડ ઉત્પાદનોમાં નિયમોના કથિત ભંગને લઈને કાયદાકીય કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. ફૂડ ઓથોરિટીને બે ઉત્પાદનોની જાહેરાતોમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક દાવા નિર્ધારિત માપદંડો સાથે સુસંગત ન હોવાનું જણાયું છે. આ ઉપરાંત અન્ય એક ઉત્પાદનમાં જરૂરી પોષક તત્વ બાયોટિનની માત્રા પણ નિર્ધારિત સ્તર કરતાં ઓછી હોવાનું તપાસમાં સામે આવ્યું છે.
FSSAIની કાર્યવાહી મુખ્યત્વે નેસ્લેના નાના બાળકો માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ્યુલા મિલ્ક કેટેગરીના ઉત્પાદનોને લઈને છે. તેમાં NAN Excellapro Pro Stage-1 અને Lactogen Pro-1નો સમાવેશ થાય છે. આ ઉત્પાદનો અંગે કરવામાં આવેલી જાહેરાતો અને તેના પર કરવામાં આવેલા દાવાઓને લઈને ફૂડ ઓથોરિટીએ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. ફૂડ ઓથોરિટી મુજબ, આ ઉત્પાદનોની જાહેરાતોમાં કરવામાં આવેલા કેટલાક દાવા લાગુ પડતા નિયમો અને નિર્ધારિત માપદંડો સાથે સુસંગત નહોતા. બેબી ફૂડની જાહેરાત અને પેકેજિંગ માટે સામાન્ય ખાદ્ય ઉત્પાદનોની સરખામણીએ વધુ કડક નિયમો હોય છે. ખાસ કરીને માતા-પિતાને ઉત્પાદન અંગે કોઈ ગેરમાર્ગે દોરતી માહિતી ન મળે અને ઉત્પાદનના પોષણ સંબંધિત દાવાઓ નિર્ધારિત માપદંડો અનુસાર જ કરવામાં આવે તે બાબત પર નિયમનકારી સંસ્થાઓ નજર રાખે છે.
FSSAIએ નેસ્લેના અન્ય એક ઉત્પાદનના પોષક તત્વની પણ તપાસ કરી હતી. તપાસમાં બાયોટિનનું પ્રમાણ નિર્ધારિત માત્રા કરતાં ઓછું હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. મહત્વની વાત એ છે કે આ ઉત્પાદનના સેમ્પલની બે વખત તપાસ કરવામાં આવી હતી અને બંને વખત બાયોટિનનું પ્રમાણ જરૂરી માત્રા કરતાં ઓછું મળ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. બાયોટિન શરીર માટે જરૂરી વિટામિન પૈકીનું એક છે. તેથી બેબી ફૂડ જેવા ઉત્પાદનોમાં પોષક તત્વોની નિર્ધારિત માત્રા જળવાય તે મહત્વનું છે. આ જ કારણસર FSSAIએ ઉત્પાદનના સેમ્પલની તપાસ કર્યા બાદ નિયમ મુજબ કાર્યવાહી શરૂ કરી છે.
જોકે, સમગ્ર મામલે નેસ્લે ઈન્ડિયાએ ફૂડ ઓથોરિટીના આરોપો અને વાંધાઓને સ્વીકાર્યા નથી. કંપનીનું કહેવું છે કે તેના બેબી ફૂડ ઉત્પાદનો બાળકો માટે સુરક્ષિત છે અને લાગુ પડતા સરકારી નિયમો તથા ધોરણોનું પાલન કરે છે. એટલે હાલની કાર્યવાહીનો અર્થ એ નથી કે નેસ્લેના તમામ બેબી ફૂડ ઉત્પાદનો અસુરક્ષિત જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. ફૂડ ઓથોરિટી સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે કાર્યવાહી ચોક્કસ ઉત્પાદનોમાં સામે આવેલા મુદ્દાઓ સુધી મર્યાદિત છે. મુખ્યત્વે જાહેરાતોમાં કરવામાં આવેલા દાવા અને એક ઉત્પાદનમાં બાયોટિનની માત્રા અંગે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. તેથી આ કાર્યવાહીને નેસ્લેના તમામ બેબી ફૂડ ઉત્પાદનો અંગેની સામાન્ય ફરિયાદ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
બેબી ફૂડ ઉત્પાદનોના મામલે પેકેજિંગ અને જાહેરાતમાં કરવામાં આવતા દાવા અત્યંત મહત્વના હોય છે. માતા-પિતા બાળક માટે ઉત્પાદન પસંદ કરતી વખતે પેકેટ પર આપવામાં આવેલી માહિતી અને જાહેરાતના દાવાઓ પર આધાર રાખે છે. તેથી કોઈ ઉત્પાદનના પોષણ, ગુણવત્તા અથવા તેના ફાયદા અંગે કરવામાં આવતા દાવા નિયમો અનુસાર હોવા જરૂરી છે. આ સમગ્ર મામલા વચ્ચે દેશમાં ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા અંગે તપાસની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવાનો પણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. FSSAIએ ખાદ્ય પ્રયોગશાળાઓને સેમ્પલ મળ્યા બાદ ટેસ્ટિંગ રિપોર્ટ સમયસર આપવા માટે નવી સમયમર્યાદા નક્કી કરી છે.
નવા નિયમો મુજબ, દેશમાં ખાદ્ય પદાર્થોના સેમ્પલ મળ્યા બાદ તેમની તપાસનો રિપોર્ટ 14 દિવસની અંદર આપવાનો રહેશે. આ પગલાનો હેતુ ખાદ્ય પદાર્થોમાં ભેળસેળ, ગુણવત્તાની ખામી અથવા નિયમોના ભંગના કિસ્સામાં ઝડપથી કાર્યવાહી કરી શકાય તેવો છે. વિદેશમાંથી આયાત કરવામાં આવતા ખાદ્ય પદાર્થો માટે આ સમયમર્યાદા વધુ ઓછી રાખવામાં આવી છે. આયાતી ખાદ્ય પદાર્થોના સેમ્પલની તપાસનો રિપોર્ટ માત્ર પાંચ દિવસમાં આપવાનો રહેશે. આથી આયાત થતા ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા અંગે પણ ઝડપથી નિર્ણય લઈ શકાય તેવી વ્યવસ્થા ઊભી થશે.
FSSAI દ્વારા આ અંગે નોટિફિકેશન પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ નવી સમયમર્યાદા તરત લાગુ થવાની નથી. સમગ્ર દેશમાં નવા નિયમો 1 એપ્રિલ 2027થી લાગુ કરવામાં આવશે. એટલે ખાદ્ય પ્રયોગશાળાઓને નવી સમયમર્યાદા અનુસાર ટેસ્ટિંગ અને રિપોર્ટિંગની વ્યવસ્થા કરવા માટે સમય આપવામાં આવ્યો છે.
ખાદ્ય પદાર્થોની ગુણવત્તા અંગે ફરિયાદ મળ્યા બાદ સેમ્પલ લેવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તેની પ્રયોગશાળામાં તપાસ કરવામાં આવે છે. જો તપાસમાં નિયમોના ભંગની પુષ્ટિ થાય તો સંબંધિત કંપની અથવા ઉત્પાદક સામે કાયદા મુજબ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. રિપોર્ટ મેળવવામાં લાંબો સમય લાગે તો કાર્યવાહી પણ મોડેથી થઈ શકે છે. તેથી નવી સમયમર્યાદા દ્વારા આ પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
નેસ્લે સામેની હાલની કાર્યવાહી અને ખાદ્ય પ્રયોગશાળાઓ માટેની નવી સમયમર્યાદા બંને અલગ બાબતો છે, પરંતુ બંનેનો સંબંધ દેશમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને ગુણવત્તાના નિયમોના અમલ સાથે છે. એક તરફ નિયમનકારી સંસ્થા બેબી ફૂડ જેવા સંવેદનશીલ ઉત્પાદનોના દાવા અને પોષક તત્વોની તપાસ કરી રહી છે, તો બીજી તરફ ખાદ્ય સેમ્પલના ટેસ્ટિંગ રિપોર્ટ ઝડપથી મળે તે માટે નવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. બેબી ફૂડના મામલે ખાસ સાવચેતી રાખવામાં આવે છે કારણ કે આ ઉત્પાદનો સીધા નવજાત અને નાના બાળકોના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા હોય છે. તેથી ઉત્પાદનમાં રહેલા પોષક તત્વો, તેની માત્રા, પેકેજિંગ પરની માહિતી અને જાહેરાતોમાં કરવામાં આવતા દાવાઓ નિયમો મુજબ હોવા જરૂરી છે.
હાલ નેસ્લે ઈન્ડિયાએ તેના ઉત્પાદનો સુરક્ષિત અને સરકારી નિયમોને અનુરૂપ હોવાનું જણાવ્યું છે, જ્યારે FSSAIએ ચોક્કસ ઉત્પાદનો અંગે નિયમોના કથિત ભંગના આધારે કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. હવે આ મામલે આગળની કાયદાકીય પ્રક્રિયા અને સંબંધિત તપાસ બાદ વધુ સ્પષ્ટતા થઈ શકે છે. આ દરમિયાન 1 એપ્રિલ 2027થી ખાદ્ય પ્રયોગશાળાઓ માટે લાગુ થનારી 14 દિવસ અને આયાતી ખાદ્ય પદાર્થો માટેની પાંચ દિવસની સમયમર્યાદા ખાદ્ય સુરક્ષાના મામલે મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર બની શકે છે. સેમ્પલ ટેસ્ટિંગનો રિપોર્ટ ઝડપથી મળવાથી નિયમોના ભંગ સામે કાર્યવાહી કરવાની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી બની શકે છે.
