વેપાર-વાણિજ્યની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી નાણાકીય વ્યવસ્થા કોઈપણ અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે. ઔદ્યોગિક તેમજ વેપારી એકમોને ઘણી વખત સીઝન, બજારની સ્થિતિ અથવા અન્ય આર્થિક પરિબળોના આધારે વધઘટ કરતી નાણાકીય જરૂરિયાતો ઊભી થતી રહે છે. આવા સમયે પોતાની મૂડી સૌથી મહત્ત્વનું પરિબળ ગણાય છે, કારણ કે તેના પર કોઈ વ્યાજ ચૂકવવું પડતું નથી. પરંતુ જ્યારે વેપારના વિસ્તરણ માટે અથવા કોઈ અણધારી કટોકટીના સમયે એકાએક મોટી રકમની જરૂરિયાત ઊભી થાય, ત્યારે તે સમયની શરાફી પેઢીઓ અને શાહુકારો આવી જરૂરિયાત પૂરી કરતા હતા.
સુરત એક જમાનામાં વિશ્વના સૌથી સમૃદ્ધ અને વ્યસ્ત આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરોમાંનું એક હતું, જ્યાંથી દેશ-વિદેશ સાથે અવિરત વેપાર થતો હતો. સુરતની અદ્ભુત સમૃદ્ધિ અને જાહોજલાલી પાછળ આ વૈશ્વિક વેપારનો સૌથી મોટો ફાળો હતો. તે સમયની આર્થિક શક્તિ એટલી પ્રચંડ હતી કે મોગલ સામ્રાજ્ય સામે લાંબો સંઘર્ષ ચલાવવા માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનો એકત્ર કરવા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ એક કરતાં વધુ વખત સુરત તરફ આકર્ષાયા હતા. સુરત પર તેમણે કરેલી ઐતિહાસિક ચઢાઈ પાછળ માત્ર લૂંટ નહીં, પરંતુ શહેરની અસાધારણ સંપત્તિ પણ એક મહત્ત્વનું કારણ હતી. આજે આપણે સુરતના એ સુવર્ણકાળમાં કાર્યરત શરાફી પરંપરા અને નાણાંની ધીરધાર કરતી પ્રખ્યાત પેઢીઓ વિશે જાણીએ.
સુરત: ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની પ્રથમ સ્થાયી વ્યાપારી નગરી
ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ભારતમાં પોતાની પ્રથમ સ્થાયી વ્યાપારી કોઠી સુરતમાં સ્થાપી હતી. ઈ.સ. 1608માં કેપ્ટન વિલિયમ હોકિન્સ મુઘલ દરબાર પાસેથી વેપારની મંજૂરી મેળવવા સુરત આવ્યા હતા, પરંતુ તે સમયે સ્થાનિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને પોર્ટુગીઝોના દબાણને કારણે તેમને સફળતા મળી નહોતી. ત્યારબાદ ઈ.સ. 1612માં કેપ્ટન થોમસ બેસ્ટે સુવાળી (Swally) ખાડી પાસે પોર્ટુગીઝ નૌકાદળને નિર્ણાયક પરાજય આપ્યો. આ વિજયથી પ્રભાવિત થઈને મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીરે અંગ્રેજોની શક્તિ સ્વીકારી અને ઈ.સ. 1613માં શાહી ફરમાન જારી કરીને સુરતમાં કાયમી કોઠી સ્થાપવાની મંજૂરી આપી.
પ્રશ્ન થાય કે આટલા વિશાળ દેશમાં અંગ્રેજોએ સુરતને જ કેમ પસંદ કર્યું? તેનું કારણ એ હતું કે તે સમયે સુરત મુઘલ સામ્રાજ્યનું સૌથી મહત્વનું વેપારી બંદર હતું. અહીંથી ઉત્તમ ગુણવત્તાના કાપડ, કપાસ, નીલ (ઇન્ડિગો), મસાલા અને હસ્તકલાની વસ્તુઓનો વિશાળ વેપાર થતો હતો. યુરોપિયન બજારોમાં ભારતીય ચીજવસ્તુઓની ભારે માંગ હતી. અંગ્રેજો પોર્ટુગીઝોના વેપારી એકાધિકારને તોડવા માગતા હતા અને મુઘલ દરબાર સાથે સારા સંબંધો સ્થાપીને કસ્ટમ્સ ડ્યુટીમાં રાહતો તથા સુરક્ષિત વેપારની સગવડ મેળવવા ઇચ્છતા હતા. આ માટે સુરતમાં મજબૂત અને સ્થાયી વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપવું તેમના માટે અત્યંત જરૂરી હતું.
સુરતના પ્રખ્યાત શરાફ અને શાહુકાર કુટુંબો
સત્તરમી અને અઢારમી સદી દરમિયાન સુરત માત્ર વેપારનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશના મહત્વના નાણાકીય કેન્દ્રોમાંનું એક હતું. અહીં અનેક શક્તિશાળી શરાફ અને શાહુકાર કુટુંબો કાર્યરત હતા. તેઓ માત્ર નાણાંની લેવડ-દેવડ જ કરતા નહોતા, પરંતુ હૂંડી મોટા પાયે ધિરાણ, ચલણ વિનિમય તેમજ બ્રિટિશ અને ડચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની જેવી વિદેશી કંપનીઓ સાથે પણ વિશાળ નાણાકીય વ્યવહારો કરતા હતા.
વીરજી વોરા
વીરજી વોરાને સત્તરમી સદીના વિશ્વના સૌથી ધનાઢ્ય વેપારીઓમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. તેમની સંપત્તિ તે સમયના ધોરણો પ્રમાણે અકલ્પનીય હતી. તેઓ અંગ્રેજ અને ડચ કંપનીઓને પણ મોટી રકમની લોન આપતા હતા. મસાલા, મોતી, કોરલ, હાથીદાંત અને ચાંદીના વેપારમાં તેમનું પ્રભુત્વ હતું. ઈ.સ. 1664માં છત્રપતિ શિવાજીની સુરત ચઢાઈ દરમિયાન તેમની હવેલી અને સંપત્તિને ભારે નુકસાન થયું હતું, છતાં પોતાની અસાધારણ વ્યવસાયિક કુશળતાના બળે તેમણે ફરીથી પોતાનું વ્યાપાર ઉભું કર્યું.
પારેખ કુટુંબ
તપીદાસ પારેખથી શરૂ થઈને તુલસીદાસ પારેખ અને ભીમજી પારેખ સુધી આ કુટુંબ સુરતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શાહુકારોમાં ગણાતું હતું. તેઓ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના મુખ્ય બ્રોકર અને હાઉસ શરાફ તરીકે ઈ.સ. 1609થી લઈને અઢારમી સદી સુધી સતત કાર્યરત રહ્યા હતા. ભીમજી પારેખ સુરતના વણિક સમાજના અત્યંત પ્રભાવશાળી આગેવાન હતા અને વિદેશી કંપનીઓ સાથે સારા વેપારી સંબંધો જાળવવામાં તેમનો વિશેષ ફાળો હતો.
આત્મારામ ભૂખણ પેઢી
સત્તરમી સદીના અંતિમ ભાગમાં સ્થાપિત થયેલી આ શરાફી પેઢીના સ્થાપક વનમાળીદાસ હતા. તેમની શાખાઓ દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલી હતી અને બજારમાં તેમની શાખ તથા વિશ્વસનીયતા અદ્વિતીય માનવામાં આવતી હતી. સમય જતાં તેમણે પોતાનો વેપાર મુંબઈ સુધી વિસ્તૃત કર્યો.
ત્રાવડી કુટુંબ
અઢારમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ત્રાવડી કુટુંબ સુરતના સૌથી પ્રભાવશાળી શરાફ કુટુંબોમાંનું એક હતું. સુરતથી લઈને દિલ્હી, ઢાકા અને બનારસ સુધી તેમનું વિશાળ નાણાકીય નેટવર્ક હતું. તેઓ રાજકીય પક્ષોથી દૂર રહીને નિષ્પક્ષ અને વિશ્વસનીય નાણાકીય વ્યવહારો માટે જાણીતા હતા.
રુસ્તમજી માણેક સેઠ અને અન્ય શાહુકારો
પારસી સમાજના રુસ્તમજી માણેક સેઠનું કુટુંબ અંગ્રેજ, પોર્ટુગીઝ અને ડચ કંપનીઓનું અગ્રણી બ્રોકર અને સલાહકાર હતું. સુરતનો જાણીતો ‘રુસ્તમપુરા’ વિસ્તાર આજે પણ તેમના નામની યાદ અપાવે છે. આ ઉપરાંત હાજી ઝાહિદ બેગ અને અબ્દુલ ગફૂર જેવા મુસ્લિમ વેપારીઓ પણ વિશાળ માલવાહક જહાજોના માલિક હતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં તેમનું આગવું સ્થાન હતું. અમદાવાદનું ઝવેરી કુટુંબ પણ સુરતના નાણાકીય બજારમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવતું હતું. એક સમયનું સુરત ‘સોનાની મૂરત’ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યનું ધબકતું કેન્દ્ર હતું. આજે પણ એ જ કર્મશીલતા અને સાહસિકતાના બળે સુરત વિકાસના નવા શિખરો સર કરી રહ્યું છે. વિશ્વવિખ્યાત હીરા ઉદ્યોગ, વિશાળ ટેક્સટાઇલ અને કાપડ ઉદ્યોગ, આધુનિક નીટીંગ એકમો તેમજ વિવિધ હાઈ-ટેક ઉત્પાદન ક્ષેત્રોના કારણે સુરત આજે માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતનું સૌથી ગતિશીલ આર્થિક કેન્દ્ર બની ગયું છે. સુરતની શરાફી પરંપરા અને વેપારી સંસ્કૃતિએ જે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો, તેના પર જ આજના આધુનિક સુરતની સમૃદ્ધિનું ભવ્ય નિર્માણ ઊભું છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
વેપાર-વાણિજ્યની પ્રવૃત્તિ માટે જરૂરી નાણાકીય વ્યવસ્થા કોઈપણ અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે. ઔદ્યોગિક તેમજ વેપારી એકમોને ઘણી વખત સીઝન, બજારની સ્થિતિ અથવા અન્ય આર્થિક પરિબળોના આધારે વધઘટ કરતી નાણાકીય જરૂરિયાતો ઊભી થતી રહે છે. આવા સમયે પોતાની મૂડી સૌથી મહત્ત્વનું પરિબળ ગણાય છે, કારણ કે તેના પર કોઈ વ્યાજ ચૂકવવું પડતું નથી. પરંતુ જ્યારે વેપારના વિસ્તરણ માટે અથવા કોઈ અણધારી કટોકટીના સમયે એકાએક મોટી રકમની જરૂરિયાત ઊભી થાય, ત્યારે તે સમયની શરાફી પેઢીઓ અને શાહુકારો આવી જરૂરિયાત પૂરી કરતા હતા.
સુરત એક જમાનામાં વિશ્વના સૌથી સમૃદ્ધ અને વ્યસ્ત આંતરરાષ્ટ્રીય બંદરોમાંનું એક હતું, જ્યાંથી દેશ-વિદેશ સાથે અવિરત વેપાર થતો હતો. સુરતની અદ્ભુત સમૃદ્ધિ અને જાહોજલાલી પાછળ આ વૈશ્વિક વેપારનો સૌથી મોટો ફાળો હતો. તે સમયની આર્થિક શક્તિ એટલી પ્રચંડ હતી કે મોગલ સામ્રાજ્ય સામે લાંબો સંઘર્ષ ચલાવવા માટે જરૂરી નાણાકીય સાધનો એકત્ર કરવા છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ એક કરતાં વધુ વખત સુરત તરફ આકર્ષાયા હતા. સુરત પર તેમણે કરેલી ઐતિહાસિક ચઢાઈ પાછળ માત્ર લૂંટ નહીં, પરંતુ શહેરની અસાધારણ સંપત્તિ પણ એક મહત્ત્વનું કારણ હતી. આજે આપણે સુરતના એ સુવર્ણકાળમાં કાર્યરત શરાફી પરંપરા અને નાણાંની ધીરધાર કરતી પ્રખ્યાત પેઢીઓ વિશે જાણીએ.
સુરત: ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની પ્રથમ સ્થાયી વ્યાપારી નગરી
ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ ભારતમાં પોતાની પ્રથમ સ્થાયી વ્યાપારી કોઠી સુરતમાં સ્થાપી હતી. ઈ.સ. 1608માં કેપ્ટન વિલિયમ હોકિન્સ મુઘલ દરબાર પાસેથી વેપારની મંજૂરી મેળવવા સુરત આવ્યા હતા, પરંતુ તે સમયે સ્થાનિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને પોર્ટુગીઝોના દબાણને કારણે તેમને સફળતા મળી નહોતી. ત્યારબાદ ઈ.સ. 1612માં કેપ્ટન થોમસ બેસ્ટે સુવાળી (Swally) ખાડી પાસે પોર્ટુગીઝ નૌકાદળને નિર્ણાયક પરાજય આપ્યો. આ વિજયથી પ્રભાવિત થઈને મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીરે અંગ્રેજોની શક્તિ સ્વીકારી અને ઈ.સ. 1613માં શાહી ફરમાન જારી કરીને સુરતમાં કાયમી કોઠી સ્થાપવાની મંજૂરી આપી.
પ્રશ્ન થાય કે આટલા વિશાળ દેશમાં અંગ્રેજોએ સુરતને જ કેમ પસંદ કર્યું? તેનું કારણ એ હતું કે તે સમયે સુરત મુઘલ સામ્રાજ્યનું સૌથી મહત્વનું વેપારી બંદર હતું. અહીંથી ઉત્તમ ગુણવત્તાના કાપડ, કપાસ, નીલ (ઇન્ડિગો), મસાલા અને હસ્તકલાની વસ્તુઓનો વિશાળ વેપાર થતો હતો. યુરોપિયન બજારોમાં ભારતીય ચીજવસ્તુઓની ભારે માંગ હતી. અંગ્રેજો પોર્ટુગીઝોના વેપારી એકાધિકારને તોડવા માગતા હતા અને મુઘલ દરબાર સાથે સારા સંબંધો સ્થાપીને કસ્ટમ્સ ડ્યુટીમાં રાહતો તથા સુરક્ષિત વેપારની સગવડ મેળવવા ઇચ્છતા હતા. આ માટે સુરતમાં મજબૂત અને સ્થાયી વેપારી કેન્દ્ર સ્થાપવું તેમના માટે અત્યંત જરૂરી હતું.
સુરતના પ્રખ્યાત શરાફ અને શાહુકાર કુટુંબો
સત્તરમી અને અઢારમી સદી દરમિયાન સુરત માત્ર વેપારનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશના મહત્વના નાણાકીય કેન્દ્રોમાંનું એક હતું. અહીં અનેક શક્તિશાળી શરાફ અને શાહુકાર કુટુંબો કાર્યરત હતા. તેઓ માત્ર નાણાંની લેવડ-દેવડ જ કરતા નહોતા, પરંતુ હૂંડી મોટા પાયે ધિરાણ, ચલણ વિનિમય તેમજ બ્રિટિશ અને ડચ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની જેવી વિદેશી કંપનીઓ સાથે પણ વિશાળ નાણાકીય વ્યવહારો કરતા હતા.
વીરજી વોરા
વીરજી વોરાને સત્તરમી સદીના વિશ્વના સૌથી ધનાઢ્ય વેપારીઓમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. તેમની સંપત્તિ તે સમયના ધોરણો પ્રમાણે અકલ્પનીય હતી. તેઓ અંગ્રેજ અને ડચ કંપનીઓને પણ મોટી રકમની લોન આપતા હતા. મસાલા, મોતી, કોરલ, હાથીદાંત અને ચાંદીના વેપારમાં તેમનું પ્રભુત્વ હતું. ઈ.સ. 1664માં છત્રપતિ શિવાજીની સુરત ચઢાઈ દરમિયાન તેમની હવેલી અને સંપત્તિને ભારે નુકસાન થયું હતું, છતાં પોતાની અસાધારણ વ્યવસાયિક કુશળતાના બળે તેમણે ફરીથી પોતાનું વ્યાપાર ઉભું કર્યું.
પારેખ કુટુંબ
તપીદાસ પારેખથી શરૂ થઈને તુલસીદાસ પારેખ અને ભીમજી પારેખ સુધી આ કુટુંબ સુરતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શાહુકારોમાં ગણાતું હતું. તેઓ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના મુખ્ય બ્રોકર અને હાઉસ શરાફ તરીકે ઈ.સ. 1609થી લઈને અઢારમી સદી સુધી સતત કાર્યરત રહ્યા હતા. ભીમજી પારેખ સુરતના વણિક સમાજના અત્યંત પ્રભાવશાળી આગેવાન હતા અને વિદેશી કંપનીઓ સાથે સારા વેપારી સંબંધો જાળવવામાં તેમનો વિશેષ ફાળો હતો.
આત્મારામ ભૂખણ પેઢી
સત્તરમી સદીના અંતિમ ભાગમાં સ્થાપિત થયેલી આ શરાફી પેઢીના સ્થાપક વનમાળીદાસ હતા. તેમની શાખાઓ દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલી હતી અને બજારમાં તેમની શાખ તથા વિશ્વસનીયતા અદ્વિતીય માનવામાં આવતી હતી. સમય જતાં તેમણે પોતાનો વેપાર મુંબઈ સુધી વિસ્તૃત કર્યો.
ત્રાવડી કુટુંબ
અઢારમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં ત્રાવડી કુટુંબ સુરતના સૌથી પ્રભાવશાળી શરાફ કુટુંબોમાંનું એક હતું. સુરતથી લઈને દિલ્હી, ઢાકા અને બનારસ સુધી તેમનું વિશાળ નાણાકીય નેટવર્ક હતું. તેઓ રાજકીય પક્ષોથી દૂર રહીને નિષ્પક્ષ અને વિશ્વસનીય નાણાકીય વ્યવહારો માટે જાણીતા હતા.
રુસ્તમજી માણેક સેઠ અને અન્ય શાહુકારો
પારસી સમાજના રુસ્તમજી માણેક સેઠનું કુટુંબ અંગ્રેજ, પોર્ટુગીઝ અને ડચ કંપનીઓનું અગ્રણી બ્રોકર અને સલાહકાર હતું. સુરતનો જાણીતો ‘રુસ્તમપુરા’ વિસ્તાર આજે પણ તેમના નામની યાદ અપાવે છે. આ ઉપરાંત હાજી ઝાહિદ બેગ અને અબ્દુલ ગફૂર જેવા મુસ્લિમ વેપારીઓ પણ વિશાળ માલવાહક જહાજોના માલિક હતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં તેમનું આગવું સ્થાન હતું. અમદાવાદનું ઝવેરી કુટુંબ પણ સુરતના નાણાકીય બજારમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવતું હતું. એક સમયનું સુરત ‘સોનાની મૂરત’ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યનું ધબકતું કેન્દ્ર હતું. આજે પણ એ જ કર્મશીલતા અને સાહસિકતાના બળે સુરત વિકાસના નવા શિખરો સર કરી રહ્યું છે. વિશ્વવિખ્યાત હીરા ઉદ્યોગ, વિશાળ ટેક્સટાઇલ અને કાપડ ઉદ્યોગ, આધુનિક નીટીંગ એકમો તેમજ વિવિધ હાઈ-ટેક ઉત્પાદન ક્ષેત્રોના કારણે સુરત આજે માત્ર ગુજરાતનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતનું સૌથી ગતિશીલ આર્થિક કેન્દ્ર બની ગયું છે. સુરતની શરાફી પરંપરા અને વેપારી સંસ્કૃતિએ જે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો, તેના પર જ આજના આધુનિક સુરતની સમૃદ્ધિનું ભવ્ય નિર્માણ ઊભું છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.