ચીનની ઝડપથી વધી રહેલી અવકાશ ક્ષમતાઓ હવે અમેરિકાની સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બની રહી છે. અમેરિકન ગુપ્તચર સમુદાયના વાર્ષિક થ્રેટ એસેસમેન્ટમાં ચીનને અવકાશ ક્ષેત્રમાં રશિયાને પાછળ છોડીને અમેરિકાનો મુખ્ય સ્પર્ધક ગણાવવામાં આવ્યો છે. ચીન ઉપગ્રહો, લોન્ચિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કાઉન્ટર-સ્પેસ ટેક્નોલોજીમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
2025માં ચીને કર્યા 92 ઓર્બિટલ લોન્ચ
અમેરિકન રિપોર્ટ મુજબ ચીને 2025માં 92 ઓર્બિટલ લોન્ચ કર્યા હતા. ચીન પાસે નવી પેઢીના ભારે રોકેટ લોન્ચ કરી શકે તેવા 6 સ્પેસપોર્ટ છે. બેઇજિંગે 2030 સુધીમાં માનવને ચંદ્ર પર ઉતારવાનું લક્ષ્ય પણ નક્કી કર્યું છે.
ચીનનો સ્પેસ પ્રોગ્રામ સૈન્ય સાથે નજીકથી જોડાયેલો છે. અમેરિકાના નાસા અને પેન્ટાગોનની જેમ અલગ માળખું હોવાને બદલે ચીનમાં અવકાશ ક્ષેત્રની ઘણી ક્ષમતાઓ પીપલ્સ લિબરેશન આર્મી સાથે જોડાયેલી છે.
અવકાશને યુદ્ધનું નવું મેદાન માને છે ચીન
ચીનના સૈન્ય દસ્તાવેજોમાં અવકાશને ભવિષ્યના યુદ્ધ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાનું મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર ગણાવવામાં આવ્યું છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ચીન અવકાશનો ઉપયોગ પોતાની વિદેશ નીતિ આગળ વધારવા અને અમેરિકાની સૈન્ય તથા ટેક્નોલોજીકલ સરસાઈને પડકારવા માટે કરી શકે છે. ચીન જોકે અવકાશ કાર્યક્રમને શાંતિપૂર્ણ ગણાવે છે. ડિસેમ્બર 2025માં અમેરિકામાં ચીનના દૂતાવાસના પ્રવક્તા લિયુ પેંગ્યુએ કહ્યું હતું કે ચીન અવકાશમાં હથિયારોની દોડ અને તેના સૈન્યીકરણનો વિરોધ કરે છે.
ઉપગ્રહોની નજીક જઈને થઈ રહી છે કવાયત
અમેરિકન અધિકારીઓ ખાસ કરીને ચીનના ઉપગ્રહોની નજીક જઈને કરવામાં આવતી ગતિવિધિઓને લઈને ચિંતિત છે. માર્ચ 2025માં અમેરિકન સ્પેસ ફોર્સે 5 ચીની વસ્તુઓને એકબીજાની આસપાસ સંકલિત રીતે ગતિ કરતા જોઈ હતી. જનરલ માઈકલ એ. ગ્યુટલેઇને આ પ્રવૃત્તિને અવકાશમાં ‘ડોગફાઈટિંગ’ ગણાવી હતી. 2022માં પણ એક ચીની ઉપગ્રહ અમેરિકાના યુએસએ 270 ઉપગ્રહની નજીક પહોંચ્યો હતો અને તેની પાછળની સ્થિતિમાં જવા માટે પોતાની ગતિ બદલી હતી. આવી ક્ષમતા દેખરેખ, અવરોધ અથવા કાઉન્ટર-સ્પેસ ઓપરેશન માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
970થી વધુ સર્વેલન્સ સેટેલાઈટ
અમેરિકન રિપોર્ટ મુજબ ચીન પાસે હાલમાં 970થી વધુ સર્વેલન્સ સેટેલાઈટ છે. આ ઉપગ્રહો સૈન્ય મથકો, સૈનિકોની તૈનાતી અને એરક્રાફ્ટ કેરિયર્સ જેવી ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. અમેરિકન સ્પેસ ફોર્સે માર્ચથી જૂન 2024 દરમિયાન એવા 20 ચીની ઉપગ્રહ લોન્ચ થવાની માહિતી આપી હતી, જે લાંબા અંતરની ચોક્કસ સૈન્ય કાર્યવાહી માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.
એન્ટી-સેટેલાઈટ ક્ષમતાઓથી પણ ચિંતા
પેન્ટાગોનના મૂલ્યાંકન મુજબ ચીન જમીન અને અવકાશ બંને સ્તરે કાઉન્ટર-સ્પેસ ક્ષમતાઓ વિકસાવી રહ્યું છે. તેમાં સાયબર હુમલા, નેવિગેશન સિગ્નલ સ્પૂફિંગ, લેસર, જામર અને એન્ટી-સેટેલાઈટ મિસાઈલનો સમાવેશ થાય છે. ચીને 2007માં જમીન પરથી છોડવામાં આવેલી મિસાઈલથી એક નિષ્ક્રિય ઉપગ્રહને નષ્ટ કરીને પોતાની એન્ટી-સેટેલાઈટ ક્ષમતા દર્શાવી હતી.
સેટેલાઈટ જામિંગથી સંચારને ખતરો
ચીન એવા જામર પણ વિકસાવી રહ્યું હોવાની અમેરિકાની ચિંતા છે, જે વિવિધ ફ્રીક્વન્સી પર સેટેલાઈટ સંચારમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે. યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં આવી ક્ષમતાથી સૈન્ય સંચાર, નેવિગેશન, ગુપ્તચર માહિતી અને મિસાઈલ લોન્ચની વહેલી ચેતવણી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સામાં ઉપગ્રહને નષ્ટ કર્યા વિના પણ તેની સેવાઓને નિષ્ક્રિય કરી શકાય છે.
કોમર્શિયલ સ્પેસ પણ બની રહ્યું છે સૈન્ય માટે મહત્વનું
પેન્ટાગોનના 2025ના ચીનના સૈન્ય અંગેના રિપોર્ટમાં જણાવાયું હતું કે ચીનની ઘણી ખાનગી કંપનીઓ મિલિટરી-સિવિલ ફ્યુઝન વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે. એટલે કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં વિકસતી ડ્યુઅલ-યૂઝ ટેક્નોલોજીનો ભવિષ્યમાં સૈન્ય ઉપયોગ થઈ શકે છે. મોટી સેટેલાઈટ કોન્સ્ટેલેશન, રિયુઝેબલ રોકેટ અને અન્ય ટેક્નોલોજી ચીનની અવકાશ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત બનાવી રહી છે.
અમેરિકાની સામે અવકાશમાં વધતું ઘર્ષણ
રૅન્ડ કોર્પોરેશનના વિશ્લેષણમાં ચીનની અવકાશ નીતિને લઈને અમેરિકાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સંશોધકોના મતે ચીન અમેરિકાને મોટો ખતરો માને છે અને આ માનસિકતા બંને દેશો વચ્ચે અવકાશમાં વધુ આક્રમક સ્પર્ધા વધારી શકે છે. સંશોધકોનું કહેવું છે કે સતત સંપર્ક અને સંચારની વ્યવસ્થા નબળી પડે તો અવકાશમાં નાની ઘટના પણ મોટા સંકટમાં ફેરવાઈ શકે છે.
અમેરિકાનો પણ સ્પષ્ટ સંદેશ
અમેરિકન સ્પેસ કમાન્ડના કમાન્ડર જનરલ સ્ટીફન વ્હાઇટિંગે કહ્યું છે કે અમેરિકા વિશ્વની અગ્રણી અવકાશ શક્તિ તરીકે પોતાની સ્થિતિ જાળવી રાખવા અને પોતાના સેટેલાઈટ્સની ગતિશીલ ક્ષમતાઓ વધારવા માગે છે.
ચીનના સેટેલાઈટ લોન્ચ, નજીકથી ગતિ કરવાની કવાયત, સર્વેલન્સ સિસ્ટમ અને કાઉન્ટર-સ્પેસ ટેક્નોલોજીના વિસ્તરણને જોતા અમેરિકા-ચીનની સ્પર્ધા હવે માત્ર પૃથ્વી સુધી સીમિત રહી નથી. અવકાશ ધીમે ધીમે બંને મહાસત્તાઓ વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાનું નવું મોરચું બની રહ્યું છે.
