ચીનના અવકાશ કાર્યક્રમને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. સોમવારે રાત્રે લોન્ચ કરવામાં આવેલું ચીનનું લોંગ માર્ચ-7A રોકેટ ઉડાન ભર્યાના માત્ર 85 સેકન્ડ બાદ હવામાં જ આગના ગોળામાં ફેરવાઈ ગયું હતું. રોકેટમાં એક સંદેશાવ્યવહાર ઉપગ્રહ લઈ જવામાં આવી રહ્યો હતો, જેને અવકાશમાં સ્થાપિત કરવાનો હતો. જોકે, ઉડાન દરમિયાન ખામી સર્જાતા સમગ્ર મિશન નિષ્ફળ ગયું હતું. આ ઘટનાનો વીડિયો પણ સોશિયલ મીડિયા પર સામે આવ્યો છે, જેમાં રોકેટ હવામાં જ વિસ્ફોટ બાદ આગના ગોળામાં ફેરવાતું જોવા મળે છે.
આ ઘટના 10 ઓગસ્ટની રાત્રે દક્ષિણ ચીનના હૈનાન પ્રાંતમાં આવેલા વેનચાંગ સ્પેસ લોન્ચ સેન્ટર પરથી બની હતી. ચીનના લોંગ માર્ચ-7A રોકેટને રાત્રે લગભગ 8:02 વાગ્યે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. ચીનની સરકારી સમાચાર એજન્સી સિન્હુઆના અહેવાલ મુજબ, રોકેટ ઝોંગક્સિંગ-4B નામનો કોમ્યુનિકેશન સેટેલાઇટ લઈને અવકાશ તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું. શરૂઆતમાં લોન્ચિંગ સામાન્ય રીતે થયું હતું, પરંતુ ઉડાન દરમિયાન રોકેટમાં ખામી સર્જાઈ હતી. ચીની રાજ્ય મીડિયાએ આ ઘટનાને ‘ફ્લાઇટ ખામી’ તરીકે ગણાવી છે. જોકે, ખામીનું ચોક્કસ કારણ હજુ સુધી જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે ઘટનાની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે અને ટેક્નિકલ ખામી પાછળનું કારણ શોધવામાં આવશે.
ઘટનાનો એક વીડિયો સામે આવ્યા બાદ આ નિષ્ફળ લોન્ચિંગની ગંભીરતા વધુ સ્પષ્ટ થઈ છે. વીડિયોમાં લોન્ચિંગ જોવા માટે એકત્ર થયેલા લોકો આકાશ તરફ જોઈ રહ્યા છે અને થોડા સમય બાદ ઉપર આગનો મોટો ગોળો દેખાય છે. અન્ય એક વીડિયોમાં રોકેટ લોન્ચ થયાના લગભગ 85 સેકન્ડ બાદ અચાનક આગમાં લપેટાઈ જતું જોવા મળે છે. ત્યારબાદ આકાશમાં ધુમાડાનો મોટો ગોટો ફેલાય છે અને રોકેટના કેટલાક ભાગો નીચે પડતા પણ જોવા મળે છે. સિંગાપોરની ચેનલ ન્યૂઝએશિયાએ પણ આ ઘટનાનો વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર શેર કર્યો હતો. તેમાં રોકેટ હવામાં જ વિસ્ફોટ થયા બાદ આગના ગોળામાં ફેરવાતું જોવા મળે છે. હૈનાનના એક સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ પરથી પણ લોન્ચિંગના થોડા કલાકો બાદ આવો જ વીડિયો શેર કરવામાં આવ્યો હતો.
લોંગ માર્ચ-7A ચીનના મહત્વપૂર્ણ રોકેટોમાંનું એક છે. વેનચાંગ સ્પેસ લોન્ચ સેન્ટર પરથી આ રોકેટનું પ્રથમ લોન્ચિંગ વર્ષ 2020માં થયું હતું. તે મિશન પણ સફળ રહ્યું નહોતું. તે સમયે ચીનની સરકારી સમાચાર એજન્સી સિન્હુઆએ રોકેટમાં આવેલી ખામીને કારણે લોન્ચિંગ નિષ્ફળ ગયું હોવાનું જણાવ્યું હતું. આ વખતે પણ લોંગ માર્ચ-7Aનું મિશન નિષ્ફળ જતાં ચીનના અવકાશ કાર્યક્રમ સામે ટેક્નિકલ પડકારો અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ખાસ કરીને ચીન હવે અવકાશ ક્ષેત્રમાં અમેરિકા સાથે સ્પર્ધા વધારી રહ્યું છે ત્યારે આ નિષ્ફળતા તેના માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાના અવકાશ કાર્યક્રમમાં મોટા પાયે રોકાણ કરી રહ્યું છે. રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગે ચીનના અવકાશ કાર્યક્રમને દેશના ‘સ્પેસ ડ્રીમ’ સાથે જોડ્યો છે. ચીનનો હેતુ અવકાશ ક્ષેત્રમાં પોતાની ક્ષમતા વધારીને અમેરિકા સહિતની અગ્રણી અવકાશ શક્તિઓ સાથે સીધી સ્પર્ધા કરવાનો છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ ચીન સેટેલાઇટ લોન્ચિંગથી લઈને ચંદ્ર મિશન અને ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય તેવા રોકેટ જેવી ટેક્નોલોજી પર ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં જ ચીને ફરીથી ઉપયોગ કરી શકાય તેવા રોકેટનું સફળ લેન્ડિંગ કર્યું હતું. આ સફળતાને ચીનના અવકાશ કાર્યક્રમ માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવ્યું હતું, કારણ કે આવા રોકેટનો ફરી ઉપયોગ થવાથી અવકાશમાં ઉપગ્રહો અને અન્ય સાધનો મોકલવાનો ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
ચીનનું આગામી મોટું લક્ષ્ય માનવને ચંદ્ર પર મોકલવાનું છે. ચીન 2030 પહેલાં પોતાના અવકાશયાત્રીઓને ચંદ્રની સપાટી પર ઉતારવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ માટે તે નવી પેઢીના રોકેટ, સ્પેસક્રાફ્ટ અને અન્ય ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે. ચીન ચંદ્ર પર સંશોધન અને લાંબા ગાળાની માનવ હાજરી માટે પણ તૈયારી કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ અમેરિકા પણ ચંદ્ર પર માનવોને ફરી મોકલવાની તૈયારીમાં છે. અમેરિકાની નાસાના આર્ટેમિસ કાર્યક્રમનો હેતુ ફરીથી ચંદ્ર પર માનવોને મોકલવાનો છે. આ કારણે ચીન અને અમેરિકા વચ્ચેની સ્પેસ રેસ આગામી વર્ષોમાં વધુ તેજ બનવાની શક્યતા છે.
ચીનના આ મિશનની નિષ્ફળતા એવા સમયે થઈ છે જ્યારે દેશ અવકાશ ક્ષેત્રમાં પોતાની ક્ષમતાને સતત આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. એક તરફ ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા રોકેટના ક્ષેત્રમાં સફળતા મળી રહી છે, તો બીજી તરફ લોંગ માર્ચ-7A જેવા મહત્વપૂર્ણ રોકેટનું મિશન નિષ્ફળ જવું ટેક્નિકલ વિશ્વસનીયતા માટે પડકારરૂપ છે. રોકેટ લોન્ચિંગ અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા હોય છે. રોકેટમાં હજારો ભાગો અને અનેક સિસ્ટમ એકસાથે યોગ્ય રીતે કામ કરે ત્યારે જ મિશન સફળ બને છે. લોન્ચિંગ દરમિયાન નાની ટેક્નિકલ ખામી પણ સમગ્ર મિશનને નિષ્ફળ બનાવી શકે છે. આ ઘટનામાં પણ રોકેટે શરૂઆતમાં સફળતાપૂર્વક ઉડાન ભરી હતી, પરંતુ માત્ર 85 સેકન્ડ બાદ તેમાં ગંભીર ખામી સર્જાઈ અને તે હવામાં જ નષ્ટ થઈ ગયું.
આ ઘટના અંગે ચીન તરફથી હજુ સુધી ખામીનું ચોક્કસ કારણ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી. તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે રોકેટની કઈ સિસ્ટમમાં ખામી સર્જાઈ હતી અને તેના કારણે વિસ્ફોટ થયો હતો કે અન્ય કોઈ કારણ જવાબદાર હતું. આ દરમિયાન સ્પેસએક્સના સીઈઓ એલોન મસ્કે પણ ચીનના નિષ્ફળ રોકેટ લોન્ચિંગ અંગે પ્રતિક્રિયા આપી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર આ ઘટના સંબંધિત પોસ્ટનો જવાબ આપતાં મસ્કે કહ્યું હતું કે રોકેટ બનાવવું અત્યંત મુશ્કેલ કામ છે. તેમણે ચીન માટે આશા વ્યક્ત કરી કે તે ટૂંક સમયમાં આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળી જશે.
ચીન માટે આ મિશનની નિષ્ફળતા ચોક્કસપણે મોટો આંચકો છે, પરંતુ તેના વિશાળ અવકાશ કાર્યક્રમને ધ્યાનમાં રાખીએ તો એક નિષ્ફળ લોન્ચિંગથી તેની સમગ્ર યોજના પર અસર પડે તેવી શક્યતા ઓછી છે. ચીન આગામી સમયમાં વધુ રોકેટ અને સેટેલાઇટ મિશન લોન્ચ કરવાનું ચાલુ રાખશે. જોકે, આ ઘટનાની તપાસમાંથી મળેલા તારણો આગામી લોન્ચિંગની સુરક્ષા અને સફળતા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હાલમાં ચીનની અવકાશ એજન્સી માટે સૌથી મોટો પડકાર આ નિષ્ફળતાનું ચોક્કસ કારણ શોધવાનો છે. જો ટેક્નિકલ ખામી ઝડપથી ઓળખી તેને દૂર કરવામાં આવે તો આગામી મિશનમાં આવી ઘટના ફરી ન બને તે માટે જરૂરી ફેરફાર કરી શકાય છે. ચીનના ચંદ્ર મિશન અને અન્ય મહત્વાકાંક્ષી અવકાશ યોજનાઓને જોતા આ તપાસનું પરિણામ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
