હાથથી મળ-કચરો ઉપાડવાની અને જોખમી રીતે ગટર-સફાઈ કરવાની પ્રથાને લઈને બોમ્બે હાઈકોર્ટે મહારાષ્ટ્ર સરકારની નીતિ પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોર્ટે સમાજમાં આજે પણ જ્ઞાતિ વ્યવસ્થાના દૂષણ અને તેના કારણે સફાઈ કામદારોને માનવ ગરિમાની વિરુદ્ધનું કામ કરવાની ફરજ પડતી હોવા અંગે વેધક ટિપ્પણી કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે ભારત ચંદ્ર સુધી પહોંચી ગયું છે, પરંતુ સમાજની માનસિકતા અને જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવના કેટલાક પાસાં હજુ પણ બદલાયા નથી. આ મામલે જસ્ટિસ ભારતી ડાંગરે અને જસ્ટિસ મંજૂષા દેશપાંડેની ખંડપીઠે મહારાષ્ટ્ર સરકારની એવી નીતિ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો, જેમાં જોખમી સફાઈ કામગીરી દરમિયાન સફાઈ કામદારનું મૃત્યુ થાય તો તેના પરિવારને વળતર ચૂકવવાની જવાબદારી ખાનગી સોસાયટી, સંસ્થા અથવા માલિક પર નાખવામાં આવી હતી. હાઈકોર્ટે આ જોગવાઈને રદ કરી દીધી છે.
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સફાઈ કામદાર સરકારી સંસ્થા માટે કામ કરતો હોય કે ખાનગી માલિક અથવા સોસાયટી માટે, તેના જીવન અને માનવ ગરિમાનું મૂલ્ય એકસરખું છે. 2013ના મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એક્ટ હેઠળ સરકારી અને ખાનગી માલિક વચ્ચે એવો ભેદ કરી શકાય નહીં કે એક કિસ્સામાં સરકાર જવાબદાર બને અને બીજા કિસ્સામાં ખાનગી સંસ્થા પર સમગ્ર જવાબદારી નાખી દેવામાં આવે. હાઈકોર્ટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને પીડિત પરિવારોને વળતર ચૂકવવા માટે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે. કોર્ટે જણાવ્યું છે કે જોખમી સફાઈ કામગીરી દરમિયાન કોઈ સફાઈ કામદારનું મૃત્યુ થયું હોય તો સરકાર પહેલાં તેના પરિવારને વળતર ચૂકવે. ત્યારબાદ સરકારને જો યોગ્ય લાગે તો સંબંધિત ખાનગી સંસ્થા, માલિક અથવા જવાબદાર વ્યક્તિ પાસેથી આ રકમ વસૂલવાનો અધિકાર રહેશે. એટલે વળતર મેળવવા માટે પીડિત પરિવારને લાંબી કાનૂની અથવા વહીવટી પ્રક્રિયામાં અટવાઈ રહેવું ન પડે તે બાબતને કોર્ટે મહત્વ આપ્યું છે.
કોર્ટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને આગામી છ મહિનામાં રાજ્યમાં આવા તમામ કેસોની ઓળખ કરવાની પણ સૂચના આપી છે. 2013ના મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એક્ટની જોગવાઈઓ હેઠળ જોખમી સફાઈ કામગીરી દરમિયાન મૃત્યુ પામેલા તમામ લોકોની ઓળખ કરવાની રહેશે. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ દરેક મૃતકના આશ્રિત પરિવારને 30 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવાનું રહેશે. આ નિર્ણયને માત્ર વળતરના મુદ્દા પૂરતો મર્યાદિત માનવામાં આવી રહ્યો નથી. હાઈકોર્ટની ટિપ્પણીમાં દેશમાં ટેક્નોલોજી અને વિકાસની સાથે સામાજિક અસમાનતા અને જ્ઞાતિ આધારિત વ્યવસ્થાના અસ્તિત્વ પર પણ ગંભીર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. એક તરફ ભારત ચંદ્ર પર પહોંચી રહ્યું છે, નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહ્યું છે અને વિશ્વમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ કેટલાક લોકો આજે પણ ગટર અને ગંદકીની સફાઈ માટે જીવ જોખમમાં મૂકવા મજબૂર બને છે, તે વિરોધાભાસને કોર્ટે ઉજાગર કર્યો છે.
ગટર અથવા અન્ય જોખમી સ્થળોની સફાઈ દરમિયાન સફાઈ કામદારોના મોતના કિસ્સાઓ સામે આવતા રહ્યા છે. આવા કામમાં ઝેરી ગેસ, ઓક્સિજનની અછત અને અન્ય જોખમો હોય છે. ઘણી વખત પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા વિના કામ કરાવવામાં આવતું હોવાના આક્ષેપો પણ થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કામદારોના જીવને જોખમમાં મૂકવા ઉપરાંત તેમના પરિવારોને આર્થિક અને સામાજિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગને રોકવા માટે દેશમાં વર્ષોથી કાયદાકીય જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. 2013નો કાયદો જોખમી રીતે સફાઈ કરાવવાની પ્રથાને રોકવા અને આવા કામ સાથે જોડાયેલા લોકોના પુનર્વસન માટે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. છતાં જમીની સ્તરે આવી ઘટનાઓ સામે આવતી રહે છે. આથી હાઈકોર્ટે કાયદાના અમલ અને જવાબદારીના મુદ્દાને ગંભીરતાથી લીધો છે.
મહારાષ્ટ્ર સરકારની જે નીતિ પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો તેમાં ખાનગી સંસ્થાઓ અથવા માલિકોને વળતર ચૂકવવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. હાઈકોર્ટે આ વ્યવસ્થાને સમાનતાના મૂળભૂત અધિકારના સંદર્ભમાં યોગ્ય ન ગણાવી. કોર્ટે માન્યું કે સફાઈ કામદારના અધિકારો અને તેના પરિવારને મળનારી કાનૂની સુરક્ષા કામ કરનારની નોકરી સરકારી છે કે ખાનગી, તેના આધારે અલગ ન હોવી જોઈએ. કોર્ટના આદેશનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ પણ છે કે સરકાર વળતર ચૂકવવાથી પોતાની જવાબદારીમાંથી બચી શકે નહીં. જો ખાનગી સંસ્થા અથવા માલિકની ભૂમિકા હોય તો સરકાર બાદમાં સંબંધિત પક્ષ પાસેથી રકમ વસૂલ કરી શકે છે, પરંતુ પીડિત પરિવારને વળતર મેળવવા માટે જવાબદાર પક્ષ સામે વર્ષો સુધી લડવું ન પડે. આ અભિગમથી મૃતકના પરિવારને તાત્કાલિક આર્થિક સહાય મળી શકે છે.
30 લાખ રૂપિયાના વળતરનો આદેશ પણ આવા પરિવારો માટે મહત્વપૂર્ણ છે. પરિવારના કમાઉ સભ્યનું અચાનક મૃત્યુ થાય ત્યારે તેની પાછળ પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ પર ગંભીર અસર પડે છે. તેથી વળતર માત્ર કાનૂની ફરજ નહીં પરંતુ પીડિત પરિવારને તાત્કાલિક સહારો આપવાનું સાધન પણ બની શકે છે. હાઈકોર્ટે છ મહિનાની સમયમર્યાદામાં તમામ પાત્ર મૃતકોની ઓળખ કરવાનો આદેશ આપીને સરકારની જવાબદારી પણ નિશ્ચિત કરી છે. અગાઉના કેસોની ઓળખ, દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને પરિવારજનો સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયા સરળતાથી અને ઝડપથી પૂર્ણ કરવી પડશે. ત્યારબાદ પાત્ર આશ્રિતોને 30 લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવાનું રહેશે.
આ ચુકાદો એ મુદ્દો પણ સામે લાવે છે કે માત્ર કાયદો બનાવવાથી મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ જેવી પ્રથા સંપૂર્ણપણે ખતમ થતી નથી. તેના માટે કાયદાનો કડક અમલ, સલામત સફાઈ સાધનો, આધુનિક મશીનોનો ઉપયોગ, કામદારોને તાલીમ અને જોખમી કામમાં સુરક્ષા નિયમોનું પાલન જરૂરી છે. કોઈપણ કામદારને પોતાની જિંદગી જોખમમાં મૂકીને ગટર અથવા ગંદકીમાં ઉતરવું ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવું તંત્રની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. બોમ્બે હાઈકોર્ટની આકરી ટિપ્પણી અને વળતર અંગેના આદેશથી મહારાષ્ટ્રમાં જોખમી સફાઈ કામગીરી સાથે જોડાયેલા કામદારોના અધિકારોનો મુદ્દો ફરી કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. કોર્ટનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે કે દેશ ભલે ટેક્નોલોજી અને વિકાસમાં કેટલો પણ આગળ વધે, પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિને માત્ર સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિના કારણે અમાનવીય અને જીવલેણ કામ કરવા મજબૂર થવું પડે તો વિકાસ અધૂરો ગણાશે.
