વિશ્વમાં ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ, વેપાર સંઘર્ષ અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે ત્યારે કેટલાક દેશોની સેન્ટ્રલ બેન્કો પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વ અંગેની વ્યૂહરચનામાં ફેરફાર કરી રહી છે. કેટલાક દેશો વિદેશમાં સંગ્રહિત સોનાનો હિસ્સો પોતાના દેશમાં પરત લાવી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક દેશો તેને એવા આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય કેન્દ્રોમાં ખસેડી રહ્યા છે જ્યાં જરૂર પડ્યે સોનાનો ઝડપથી ઉપયોગ અથવા વેપાર કરી શકાય. આ પગલાંને સીધા વિશ્વયુદ્ધ અથવા મોટી આર્થિક મંદી આવવાની નિશાની તરીકે જોવાને બદલે સેન્ટ્રલ બેન્કોની જોખમ વ્યવસ્થાપન અને કટોકટીની તૈયારી તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય છે.
તાજેતરમાં નેધરલેન્ડ્સની સેન્ટ્રલ બેન્કે પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વના એક હિસ્સાને ઉત્તર અમેરિકામાંથી લંડન ખસેડ્યો છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, અમેરિકા અને કેનેડામાં રાખવામાં આવેલા નેધરલેન્ડ્સના સોનામાંથી આશરે 86 ટન સોનું લંડન ખસેડવામાં આવ્યું છે. આ સોનું હવે બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડની સુરક્ષિત તિજોરીમાં રાખવામાં આવ્યું છે. માર્ચથી ઓગસ્ટ વચ્ચે આ શિફ્ટિંગની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. નેધરલેન્ડ્સના આ નિર્ણય પાછળ મુખ્ય કારણ કટોકટીના સમયમાં સોનાને વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ રાખવાનું છે. જો ભવિષ્યમાં ગંભીર નાણાકીય અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી ઊભી થાય તો ગોલ્ડ રિઝર્વનો ઉપયોગ કરવો પડે, ત્યારે તે એવા સ્થળે હોવું જરૂરી છે જ્યાંથી તેને ઝડપથી બજારમાં લાવી શકાય અથવા નાણાકીય વ્યવહારોમાં ઉપયોગ કરી શકાય. લંડન વિશ્વના સૌથી મોટા ગોલ્ડ ટ્રેડિંગ સેન્ટરોમાંથી એક હોવાથી નેધરલેન્ડ્સ માટે તેને વ્યૂહાત્મક રીતે અનુકૂળ સ્થાન માનવામાં આવ્યું છે.
નેધરલેન્ડ્સના સેન્ટ્રલ બેન્કના ગવર્નર ઓલાફ સ્લેપેને પણ આ નિર્ણય પાછળની વિચારસરણી સમજાવતા કહ્યું છે કે સોનાનો ક્યારેય કટોકટીમાં ઉપયોગ કરવાની જરૂર ન પડે એવી આશા છે, પરંતુ કોઈપણ સંકટ સામે દેશની તૈયારી અને તેનો સામનો કરવાની ક્ષમતા મજબૂત રાખવી જરૂરી છે. એટલે આ પગલાને તાત્કાલિક યુદ્ધની તૈયારી તરીકે જોવાને બદલે સેન્ટ્રલ બેન્કની સાવચેતીભરી નાણાકીય નીતિના ભાગરૂપે જોવામાં આવે છે. નેધરલેન્ડ્સે પ્રથમ વખત આ પ્રકારનું પગલું લીધું નથી. યુરોપના અન્ય દેશો પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વના સ્થાન અંગે પુનર્વિચાર કરી ચૂક્યા છે. જર્મનીની બુંડેસબેન્કે પણ વિદેશમાં રાખવામાં આવેલા પોતાના સોનાના મોટા હિસ્સાને પાછો જર્મનીમાં ખસેડ્યો હતો. તેમાં ન્યૂયોર્ક અને પેરિસમાંથી સોનું પાછું લાવવામાં આવ્યું હતું. જર્મની લાંબા સમયથી વિદેશમાં રાખેલા ગોલ્ડ રિઝર્વના સ્થાનને લઈને ચર્ચામાં રહ્યું છે અને સમયાંતરે પોતાના દેશમાં ગોલ્ડ સ્ટોરેજ વધાર્યું છે.
ફ્રાન્સે પણ અમેરિકામાં રાખવામાં આવેલા પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વના હિસ્સાને પાછો લાવવાની નીતિ અપનાવી છે. આ પ્રકારના નિર્ણયો પાછળ માત્ર રાજકીય કારણો નથી. સેન્ટ્રલ બેન્કો માટે ગોલ્ડ રિઝર્વ એક વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ છે અને તેને ક્યાં રાખવું તે નિર્ણયમાં સુરક્ષા, બજાર સુધી પહોંચ, પરિવહન, ખર્ચ અને ભૌગોલિક જોખમ જેવા અનેક પરિબળો ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. લંડનને ગોલ્ડ સ્ટોરેજ અને ટ્રેડિંગ માટે મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. સેન્ટ્રલ લંડનમાં આવેલી બેન્ક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગોલ્ડ કસ્ટોડિયન સંસ્થાઓમાંની એક છે. તેની તિજોરીઓમાં વિશ્વના વિવિધ દેશો અને સંસ્થાઓનું મોટું પ્રમાણમાં સોનું રાખવામાં આવે છે. લંડનની ખાસિયત એ છે કે તે વૈશ્વિક ગોલ્ડ માર્કેટ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. તેથી સોનાની ખરીદી, વેચાણ અથવા અન્ય નાણાકીય વ્યવહારો માટે આ સ્થાન વ્યૂહાત્મક રીતે ઉપયોગી બની શકે છે.
વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેન્કો દ્વારા સોનાની ખરીદીમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલના આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા ચાર વર્ષ દરમિયાન સેન્ટ્રલ બેન્કોની વાર્ષિક ગોલ્ડ ખરીદી સરેરાશ આશરે 1,000 ટન રહી છે. અગાઉના દાયકામાં આ સરેરાશ લગભગ 500 ટન હતી. એટલે સેન્ટ્રલ બેન્કોની ગોલ્ડ ખરીદીનો વેગ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે. 2008ની વૈશ્વિક નાણાકીય કટોકટી પછી ઘણા દેશોએ પોતાના વિદેશી ચલણના ભંડારમાં વૈવિધ્ય લાવવાની જરૂરિયાત વધુ ગંભીરતાથી સમજવાની શરૂઆત કરી હતી. ત્યારબાદ ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ, વેપાર યુદ્ધ, પ્રતિબંધો અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વધતી અનિશ્ચિતતાને કારણે સોનું ફરી એક વખત સેન્ટ્રલ બેન્કો માટે આકર્ષક રિઝર્વ એસેટ બન્યું છે.
સોનાની ખાસિયત એ છે કે તે કોઈ એક દેશ અથવા સરકારની જવાબદારી નથી. ડોલર, યુરો કે અન્ય કરન્સીની જેમ સોનાનું મૂલ્ય કોઈ એક દેશની નાણાકીય નીતિ સાથે સીધું જોડાયેલું નથી. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય કટોકટી દરમિયાન સોનાને એક પ્રકારની સુરક્ષિત સંપત્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે કરન્સી, બોન્ડ અથવા અન્ય નાણાકીય સંપત્તિઓમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ હોય ત્યારે સોનાનું મહત્વ વધી શકે છે. જોકે પોતાના દેશમાં સોનું રાખવું પણ સરળ નથી. ગોલ્ડ રિઝર્વની સુરક્ષા માટે અત્યંત મજબૂત તિજોરી, સતત દેખરેખ, ઓડિટ, વીમા અને અન્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થાની જરૂર પડે છે. મોટા પ્રમાણમાં સોનું સુરક્ષિત રાખવા માટેનો ખર્ચ પણ ઊંચો હોઈ શકે છે. તેથી કેટલાક દેશો પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વનો એક હિસ્સો પોતાના દેશમાં અને બીજો હિસ્સો લંડન, ન્યૂયોર્ક જેવા વૈશ્વિક નાણાકીય કેન્દ્રોમાં રાખવાની વ્યૂહરચના અપનાવે છે.
સોનાની ખરીદી વધવાનું એક કારણ તેની કિંમતમાં થયેલો મોટો વધારો પણ છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી વૈશ્વિક બજારમાં સોનાના ભાવમાં તેજી જોવા મળી છે. વેપાર સંઘર્ષ, ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ, વ્યાજદરમાં ઘટાડાની અપેક્ષા, ડોલરની ચાલ અને સેન્ટ્રલ બેન્કોની સતત ખરીદી જેવા પરિબળો સોનાની માંગને અસર કરે છે. સોનાની કિંમતમાં વધારો માત્ર સેન્ટ્રલ બેન્કોની ખરીદીથી જ થતો નથી. વૈશ્વિક રોકાણકારોની માંગ, જ્વેલરીની માંગ, ડોલરની સ્થિતિ, અમેરિકાની વ્યાજદર નીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જ્યારે રોકાણકારોને અન્ય સંપત્તિઓમાં જોખમ વધારે લાગે છે ત્યારે તેઓ સોનામાં રોકાણ વધારી શકે છે, જેના કારણે તેની કિંમતને ટેકો મળે છે.
આ જ કારણસર સોનાના ભાવને લઈને વિવિધ નાણાકીય સંસ્થાઓએ તેજીના અંદાજ પણ આપ્યા છે. સેન્ટ્રલ બેન્કોની સતત ખરીદી ચાલુ રહે અને વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા યથાવત રહે તો સોનાની માંગ ઊંચી રહી શકે છે. જોકે ભાવની કોઈપણ આગાહી ચોક્કસ નથી અને બજારની સ્થિતિ બદલાતા તેમાં મોટો ફેરફાર થઈ શકે છે. આ સમગ્ર ઘટનાને લઈને સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું યુરોપના દેશો વિશ્વયુદ્ધ અથવા મોટી આર્થિક મંદીની તૈયારી કરી રહ્યા છે? માત્ર ગોલ્ડ રિઝર્વ ખસેડવાના આધારે આવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. સેન્ટ્રલ બેન્કો માટે આ પ્રકારની વ્યવસ્થા સામાન્ય રીતે જોખમ ઘટાડવા અને કટોકટીમાં નાણાકીય સંપત્તિ સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવાની પ્રક્રિયા છે. વૈશ્વિક તણાવ વધે ત્યારે આવી સાવચેતી વધવી સ્વાભાવિક છે.
હકીકતમાં સોનાનું સ્થાન બદલવું એ દેશો પોતાની નાણાકીય સુરક્ષા માટે કેટલા સાવચેત બની રહ્યા છે તેનો સંકેત જરૂર આપી શકે છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે કોઈ દેશને ચોક્કસપણે યુદ્ધ કે મંદી આવવાની માહિતી મળી ગઈ છે. ગોલ્ડ રિઝર્વનું વિતરણ અનેક વર્ષોની નાણાકીય અને વ્યૂહાત્મક નીતિનો ભાગ હોય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સેન્ટ્રલ બેન્કોની ગોલ્ડ ખરીદીમાં થયેલો વધારો જોકે એક મોટો ટ્રેન્ડ છે. ડોલર આધારિત વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં વૈવિધ્ય લાવવા, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોના જોખમ સામે સુરક્ષા વધારવા અને કટોકટી દરમિયાન તરલ સંપત્તિ ઉપલબ્ધ રાખવા માટે ઘણા દેશો સોનાને મહત્વ આપી રહ્યા છે. એટલે નેધરલેન્ડ્સ દ્વારા 86 ટન સોનું લંડન ખસેડવાનો નિર્ણય માત્ર એક દેશનો અલગ નિર્ણય નથી. તે એવા વૈશ્વિક વાતાવરણમાં લેવાયેલું પગલું છે જ્યાં સેન્ટ્રલ બેન્કો પોતાની સંપત્તિનું સ્થાન, સુરક્ષા અને કટોકટીમાં ઉપયોગની ક્ષમતા અંગે ફરીથી વિચાર કરી રહી છે. દુનિયામાં યુદ્ધ કે મોટી મંદી આવશે જ એવો કોઈ નિશ્ચિત સંકેત આમાંથી મળતો નથી, પરંતુ દેશો હવે કોઈપણ સંભવિત નાણાકીય અને ભૌગોલિક-રાજકીય આંચકાનો સામનો કરવા માટે અગાઉ કરતાં વધુ સાવચેતી રાખી રહ્યા છે.
