કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક યાત્રા નથી, પરંતુ ભારતની આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને ભારત-ચીન સંબંધોના ઇતિહાસ સાથે પણ જોડાયેલી છે. તિબેટમાં આવેલા પવિત્ર કૈલાશ પર્વત અને માનસરોવર સરોવર હિંદુ ધર્મના અનુયાયીઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ બાદ ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ માટે કૈલાશ માનસરોવરનો માર્ગ લગભગ બે દાયકા સુધી બંધ રહ્યો હતો. વર્ષ 1981માં આ માર્ગ ફરી ખુલ્યો અને તેની પાછળ પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી તથા રાજનેતા ડૉ. સુબ્રમણ્યમ સ્વામીની ભૂમિકા પણ ચર્ચામાં રહી છે.
ભારત અને ચીન વચ્ચે 1954ના કરારમાં ભારતીય ધાર્મિક યાત્રાળુઓને તિબેટમાં કૈલાશ અને માનસરોવર જવાની પરવાનગીનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે 1959ના તિબેટી બળવા અને ત્યારબાદ બંને દેશો વચ્ચે વધેલા તણાવને કારણે યાત્રા પર પ્રતિબંધો વધ્યા. 1962ના યુદ્ધ બાદ તો ભારત તરફથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા સંપૂર્ણપણે અટકી ગઈ. ત્યારબાદ લગભગ બે દાયકા સુધી ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ આ પવિત્ર સ્થળે જઈ શક્યા નહોતા.આ દરમિયાન ભારત-ચીન સંબંધોમાં સુધારાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ રહી હતી. ડૉ. સુબ્રમણ્યમ સ્વામી ચીન સાથેના સંબંધોને સુધારવાના પ્રયાસોમાં સક્રિય હતા. સ્વામીના પોતાના વર્ણન મુજબ, તેમણે ચીનની સરકાર સાથે કૈલાશ માનસરોવરનો માર્ગ ભારતીય યાત્રાળુઓ માટે ફરી ખોલવા અંગે ચર્ચા શરૂ કરી હતી. તેઓ ચીન સાથે અનેક વખત વાતચીત કરતા રહ્યા અને આખરે 1981માં આ મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ.
એપ્રિલ 1981માં સ્વામીની ચીનના નેતા ડેંગ શિયાઓપિંગ સાથે મુલાકાત થઈ હતી. સ્વામીના જણાવ્યા પ્રમાણે, આ મુલાકાત દરમિયાન કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ફરી શરૂ કરવાની દિશામાં ચર્ચા થઈ. ડેંગે ભારતીય યાત્રાળુઓ માટે વ્યવસ્થા કરવાની વાત કરી હતી અને મજાકિયા અંદાજમાં સ્વામીને કહ્યું હતું કે, “પરંતુ તમારે પહેલા જવું પડશે.” સ્વામીએ આ વાતને ગંભીરતાથી લીધી અને ત્યારબાદ ભારત પરત આવીને તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીને આ અંગે જણાવ્યું.ત્યારબાદ ભારત અને ચીન વચ્ચે યાત્રાની વ્યવસ્થા અંગે ચર્ચા આગળ વધી. સરકારી દસ્તાવેજો મુજબ, 28 જૂન 1981ના રોજ ચીનના વિદેશ મંત્રી હુઆંગ હુઆએ તત્કાલીન ભારતીય વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી સાથે મુલાકાત કરી હતી અને ભારતીયોને માનસરોવર તથા કૈલાશની મુલાકાતની મંજૂરી આપવાની વાત કરી હતી. આ મુલાકાત બાદ ભારતીય યાત્રાળુઓ માટે વ્યવસ્થા તૈયાર કરવામાં આવી.
આ ઐતિહાસિક નિર્ણય બાદ 1981માં ભારતીય યાત્રાળુઓની પ્રથમ ટુકડી કૈલાશ માનસરોવર તરફ રવાના થઈ. તાજેતરના ઐતિહાસિક સંશોધન અનુસાર, 1981માં લગભગ 60 ભારતીય યાત્રાળુઓની પ્રથમ ટુકડી અલ્મોડા અને લિપુલેખ પાસ મારફતે કૈલાશ તરફ ગઈ હતી. આ રીતે લગભગ બે દાયકા બાદ ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ માટે કૈલાશ માનસરોવરનો માર્ગ ફરી ખુલ્યો.ત્યારથી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા ભારત માટે એક મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક યાત્રા બની ગઈ. ભારત સરકાર દ્વારા દર વર્ષે મર્યાદિત સંખ્યામાં યાત્રાળુઓને આ યાત્રા માટે મોકલવામાં આવે છે. લિપુલેખ પાસ ઉપરાંત બાદમાં સિક્કિમના નાથૂ લા પાસ મારફતે પણ માર્ગ ઉપલબ્ધ થયો. કૈલાશ અને માનસરોવર હિંદુઓ ઉપરાંત બૌદ્ધ, જૈન અને બોન પરંપરાના અનુયાયીઓ માટે પણ પવિત્ર માનવામાં આવે છે.
આ સમગ્ર ઘટનામાં એક રસપ્રદ વાત એ છે કે કૈલાશ માનસરોવરનો રસ્તો ફરી ખુલવાની કહાની માત્ર ધાર્મિક આસ્થા સુધી સીમિત નથી. તે ભારત-ચીન સંબંધોમાં આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી પરિવર્તન સાથે પણ જોડાયેલી છે. સ્વામી પોતે આ માર્ગ ખોલાવવામાં પોતાની ભૂમિકાનો શ્રેય આપે છે, જ્યારે ઐતિહાસિક અને સરકારી દસ્તાવેજો દર્શાવે છે કે 1981માં ભારત અને ચીન વચ્ચે થયેલી ઉચ્ચસ્તરીય વાતચીત અને સમજૂતી બાદ યાત્રા ફરી શરૂ થઈ હતી. આમ, 1981નું વર્ષ કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક બની રહ્યું, જેના કારણે ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ માટે પવિત્ર કૈલાશ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ફરી ખુલ્યો.
