ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને અમેરિકા અને યુરોપના ત્રણ મોટા દેશોએ હવે વધુ કડક પગલું ભરવાની તૈયારી કરી છે. અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને જર્મની ઈરાનના પરમાણુ મામલાને ફરી સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદ સુધી લઈ જવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી એટલે કે IAEAના મંડળમાં ઠરાવ લાવવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ મામલે આગામી સપ્તાહે ચર્ચા અને મતદાન થઈ શકે છે.
20 વર્ષ બાદ ફરી સુરક્ષા પરિષદ સુધી પહોંચાડવાની તૈયારી
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને જર્મની ઈરાન સામે એવો ઠરાવ રજૂ કરવા માગે છે, જેમાં IAEAના મંડળને ઈરાનના પરમાણુ મામલાને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદને સોંપવા માટે કહેવામાં આવશે. આવું પગલું લગભગ 20 વર્ષ બાદ ફરી લેવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રયાસ પાછળ મુખ્ય કારણ ઈરાનની પરમાણુ પ્રવૃત્તિઓ અંગે પારદર્શિતાનો અભાવ અને IAEA સાથેના સહકારમાં ઘટાડો હોવાનું પશ્ચિમી દેશોનું કહેવું છે.
ઈરાન પર પહેલેથી જ ગંભીર આરોપો
જૂન 2025માં IAEAના મંડળે એક ઠરાવ પસાર કરીને ઈરાનને પરમાણુ અપ્રસારની જવાબદારીઓનું પાલન ન કરવા બદલ નિયમભંગ કરનાર જાહેર કર્યું હતું. આ નિર્ણય પાછળ ઈરાનના એવા સ્થળો અંગેની તપાસમાં સંપૂર્ણ સહકાર ન આપવાનો મુદ્દો હતો, જ્યાં અઘોષિત યુરેનિયમના નિશાન મળ્યા હતા. ત્યારબાદ ઈરાનના પરમાણુ સ્થળો પર ઈઝરાયલે હુમલા કર્યા હતા અને અમેરિકાએ પણ તેમાં ભાગ લીધો હતો. હુમલાઓ બાદ ઈરાને નુકસાન પામેલી પરમાણુ સુવિધાઓ સુધી IAEAના નિરીક્ષકોને પહોંચ આપવાની પ્રક્રિયા અટકાવી દીધી હોવાનું પશ્ચિમી દેશોનું કહેવું છે.
440.9 કિલો યુરેનિયમનો મુદ્દો સૌથી ગંભીર
IAEAના અંદાજ મુજબ ઈરાન પાસે 60 ટકા સુધી શુદ્ધ કરાયેલું આશરે 440.9 કિલોગ્રામ યુરેનિયમ હતું. પશ્ચિમી દેશો માટે આ સૌથી મોટો ચિંતાનો મુદ્દો છે, કારણ કે 60 ટકા સુધીનું સંવર્ધિત યુરેનિયમ હથિયાર બનાવવાના સ્તરથી ઘણું દૂર નથી. જોકે ઈરાન સતત કહે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે અને તે પરમાણુ હથિયાર બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું નથી. બીજી તરફ IAEAનું કહેવું છે કે ઈરાનના પરમાણુ જથ્થા અને પ્રવૃત્તિઓ અંગે જરૂરી ચકાસણી માટે પૂરતી માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.
સુરક્ષા પરિષદમાં રશિયા-ચીન બની શકે છે મોટો પડકાર
જો IAEAનું મંડળ ઈરાનનો મામલો સુરક્ષા પરિષદ સુધી પહોંચાડે છે, તો ત્યાં આગળની કાર્યવાહી સરળ રહેવાની શક્યતા ઓછી છે. રશિયા અને ચીન ઈરાન સાથે નજીકના સંબંધો ધરાવે છે અને અગાઉ પણ પશ્ચિમી દેશોની ઈરાન સંબંધિત કાર્યવાહી સામે વાંધો ઉઠાવી ચૂક્યા છે. સુરક્ષા પરિષદમાં રશિયા અને ચીન પાસે સ્થાયી સભ્ય તરીકે વીટોનો અધિકાર છે. તેથી કોઈપણ દંડાત્મક પગલાં સામે તેઓ વીટોનો ઉપયોગ કરે તો આગળની કાર્યવાહી અટકી શકે છે.
પશ્ચિમી દેશોનો ભાર ચકાસણી પર
બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને જર્મનીનું કહેવું છે કે ઈરાને IAEA સાથે સંપૂર્ણ સહકાર આપવો જોઈએ અને તેના પરમાણુ જથ્થા તથા સુવિધાઓની ચકાસણી માટે નિરીક્ષકોને જરૂરી પ્રવેશ આપવો જોઈએ. જર્મનીએ સંકેત આપ્યો છે કે જો ઈરાન પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ચકાસી શકાય તેવા પગલાં ભરે અને પોતાની કાયદેસરની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓનું સંપૂર્ણ પાલન કરે તો ભવિષ્યમાં પરમાણુ સંબંધિત પ્રતિબંધો હળવા કરવાની શક્યતા પર વિચાર થઈ શકે છે.
ઈરાનનો વિરોધ, રાજદ્વારી ઉકેલ પર ભાર
ઈરાને અમેરિકા અને યુરોપીય દેશોના આ પ્રયાસને નકારી કાઢ્યો છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે તેની સામેની આ કાર્યવાહી રાજકીય દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ છે અને અગાઉની પ્રતિબંધો ફરી લાગુ કરવાની વ્યૂહરચના નિષ્ફળ ગઈ હોવાનું આ પગલું દર્શાવે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને અમેરિકા અને યુરોપ વચ્ચે દબાણ વધ્યું છે. બીજી તરફ રાજદ્વારી વાતચીતનો રસ્તો સંપૂર્ણપણે બંધ થયો નથી. હવે IAEAના મંડળમાં થનારા નિર્ણયથી નક્કી થશે કે મામલો ફરી સુરક્ષા પરિષદ સુધી કેટલો ઝડપથી પહોંચે છે અને આગળના તબક્કે રશિયા-ચીનનું વલણ શું રહે છે.
