સરકારી હોસ્પિટલો અને જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં આવશ્યક દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા અનેક પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં સારવાર માટે આવતા દર્દીઓ પર દવાઓનો વધારાનો ખર્ચ ન આવે અને તેમને જરૂરી દવાઓ મફતમાં મળી રહે તે માટે રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન હેઠળ ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ યોજના હેઠળ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓમાં આવશ્યક દવાઓ મફતમાં ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, રાજ્યો પોતાની જરૂરિયાત અને ઉપલબ્ધ સંસાધનોના આધારે પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન પ્લાન તૈયાર કરે છે અને તેના આધારે જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં દવાઓની ખરીદી તથા વિતરણની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ દર્દીઓના ખિસ્સામાંથી થતો આરોગ્ય ખર્ચ ઘટાડવાનો અને સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થામાં જરૂરી દવાઓ સતત ઉપલબ્ધ રાખવાનો છે.
આ માટે આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયે અલગ-અલગ પ્રકારની સરકારી આરોગ્ય સુવિધાઓ માટે આવશ્યક દવાઓની સૂચિ પણ નક્કી કરી છે. સબ હેલ્થ સેન્ટર અને આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર માટે 113 પ્રકારની આવશ્યક દવાઓની ભલામણ કરવામાં આવી છે. પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર અને આયુષ્માન આરોગ્ય મંદિર માટે 179, સામૂહિક આરોગ્ય કેન્દ્ર માટે 301, સબ-ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ માટે 318 અને જિલ્લા હોસ્પિટલ માટે 381 આવશ્યક દવાઓની સૂચિ નક્કી કરવામાં આવી છે. સરકારનું કહેવું છે કે માત્ર દવાઓની ખરીદી પૂરતી નથી, પરંતુ તેની ગુણવત્તા, યોગ્ય સમયે સપ્લાય, સ્ટોરેજ અને દર્દીઓ સુધી પહોંચે ત્યાં સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયા પર નજર રાખવી પણ જરૂરી છે. આ માટે ડ્રગ્સ એન્ડ વેક્સિન ડિસ્ટ્રિબ્યુશન મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ એટલે કે DVDMS નામનું IT આધારિત પ્લેટફોર્મ વિકસાવવામાં આવ્યું છે.
આ સિસ્ટમ મારફતે દવાઓની ખરીદીથી લઈને તેના વિતરણ અને ઉપલબ્ધતા સુધીની માહિતીનું મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે. દવાઓની ખરીદી, સપ્લાય ચેઇન મેનેજમેન્ટ, વેરહાઉસિંગ, ગુણવત્તા ચકાસણી, પ્રિસ્ક્રિપ્શન ઓડિટ અને ફરિયાદોના નિવારણ જેવી કામગીરી પર પણ નજર રાખવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે સપ્લાય ચેઇનની સ્થિતિનું મોનિટરિંગ કરવા માટે સેન્ટ્રલ ડેશબોર્ડ પણ વિકસાવવામાં આવ્યું છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય મિશન હેઠળ દર વર્ષે કોમન રિવ્યુ મિશન પણ યોજવામાં આવે છે. આ મિશન દરમિયાન ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ સહિત વિવિધ યોજનાઓની પ્રગતિ અને અમલીકરણની સમીક્ષા કરવામાં આવે છે. કયા વિસ્તારમાં દવાઓની ઉપલબ્ધતા કેવી છે, સપ્લાયમાં કોઈ સમસ્યા છે કે નહીં અને યોજનાનો લાભ લોકોને યોગ્ય રીતે મળી રહ્યો છે કે નહીં તેની તપાસ કરવામાં આવે છે.
દવાઓની ગુણવત્તા અંગે પણ ચોક્કસ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે, ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ હેઠળ ખરીદવામાં આવતી દવાઓ ગુડ મેન્યુફેક્ચરિંગ પ્રેક્ટિસ એટલે કે GMPનું પાલન કરતા ઉત્પાદકો પાસેથી જ ખરીદવી જરૂરી છે. આ ઉપરાંત આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં દવાઓનું વિતરણ કરતા પહેલાં દરેક બેચનું સપ્લાય પછી પરીક્ષણ કરવાની વ્યવસ્થા પણ રાખવામાં આવી છે. સરકારી હોસ્પિટલો ઉપરાંત જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં દવાઓની ઉપલબ્ધતા પર પણ સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે. પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઔષધિ પરિયોજના હેઠળ જન ઔષધિ કેન્દ્રો પર દવાઓનો પૂરતો સ્ટોક રહે તે માટે સંબંધિત એજન્સી દ્વારા મોનિટરિંગ કરવામાં આવે છે.
હાલમાં જન ઔષધિ યોજનાના પ્રોડક્ટ બાસ્કેટમાં 2,110 દવાઓ અને 315 સર્જિકલ, મેડિકલ કન્ઝ્યુમેબલ્સ તથા ઉપકરણોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં હૃદયરોગ, કેન્સર, ડાયાબિટીસ, ચેપ, એલર્જી અને પેટ તથા આંતરડાને લગતી બીમારીઓ સહિત અનેક પ્રકારની સારવારમાં ઉપયોગી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. નેશનલ લિસ્ટ ઓફ એસેન્શિયલ મેડિસિન્સમાં સામેલ મોટા ભાગની જેનરિક દવાઓ પણ આ બાસ્કેટમાં સામેલ હોવાનું સરકારનું કહેવું છે. જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં દવાઓની અછત ન સર્જાય તે માટે પણ કેટલીક નવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સપ્ટેમ્બર 2024થી સૌથી વધુ વેચાતી 100 દવાઓ અને બજારમાં ઝડપથી વેચાતી 100 દવાઓ સહિત કુલ 200 સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓનો સ્ટોક રાખવા માટે જન ઔષધિ કેન્દ્રોને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આ વ્યવસ્થા હેઠળ જન ઔષધિ કેન્દ્રના સંચાલકો તેમના કેન્દ્રમાં આ દવાઓનો જરૂરી સ્ટોક જાળવી રાખે તો તેમને માસિક ઇન્સેન્ટિવ મળવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. સરકારનો હેતુ એ છે કે દર્દીઓ સામાન્ય રીતે વધુ ઉપયોગમાં લેતી દવાઓ માટે એક કેન્દ્રથી બીજા કેન્દ્ર સુધી ભટકવું ન પડે અને તેમને જરૂરી દવા સરળતાથી મળી રહે. સપ્લાય ચેઇનને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે દેશભરમાં પાંચ વેરહાઉસ અને 42 વિતરકોનું નેટવર્ક કાર્યરત હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. આ સમગ્ર વ્યવસ્થાને એન્ડ-ટુ-એન્ડ IT આધારિત સપ્લાય ચેઇન સિસ્ટમ સાથે જોડવામાં આવી છે. તેના કારણે દવાઓની માંગ, ઉપલબ્ધ સ્ટોક અને સપ્લાયની સ્થિતિ પર વધુ સારી રીતે નજર રાખી શકાય છે.
આ ઉપરાંત સામાન્ય રીતે વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી 400 દવાઓ અને અન્ય ઉત્પાદનોની નિયમિત દેખરેખ રાખવામાં આવે છે. તેમની માંગનું સતત મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે, જેથી જે દવાઓની જરૂરિયાત વધુ હોય તેનો સમયસર પૂરવઠો કરી શકાય. ખરીદી પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી અને અસરકારક બનાવવા માટે આકલન અને સંબંધિત પ્રક્રિયાને ડિજિટલ કરવાની દિશામાં પણ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. આ તમામ વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સરકારી હોસ્પિટલો અને જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં આવશ્યક દવાઓની અછતનો મુદ્દો મહત્વનો બની રહે છે. સરકાર દ્વારા સ્ટોકની અછત ઘટાડવા માટે મોનિટરિંગ અને સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવાની વાત કરવામાં આવી રહી છે, પરંતુ વાસ્તવિક સ્તરે દર્દીઓને જરૂરી દવાઓ સમયસર અને પૂરતી માત્રામાં મળે તે જ આ યોજનાઓની સફળતાનું સૌથી મોટું માપદંડ રહેશે.
સરકારનું કહેવું છે કે દવાઓની ઉપલબ્ધતામાં કોઈ સપ્લાય ગેપ સર્જાય તો તેને દૂર કરવા માટે સતત મોનિટરિંગ અને જરૂરી સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં આવે છે. જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં પણ દવાઓનો સ્ટોક જળવાઈ રહે તે માટે કેન્દ્ર સંચાલકોને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. આ માહિતી કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર રાજ્ય મંત્રી અનુપ્રિયા પટેલે રાજ્યસભામાં લેખિત જવાબમાં આપી હતી. સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી માહિતી મુજબ જાહેર આરોગ્ય કેન્દ્રો અને જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં દવાઓની ઉપલબ્ધતા સુધારવા માટે ખરીદીથી લઈને સ્ટોરેજ, સપ્લાય અને મોનિટરિંગ સુધીની વ્યવસ્થાને વધુ ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવામાં આવી રહી છે. હવે આ વ્યવસ્થાઓનો લાભ દેશના અંતિમ છેડા સુધીના દર્દીઓને કેટલી અસરકારક રીતે મળે છે તે મહત્વનું રહેશે.
