Gen-Z: ભારતની નવી પેઢી, જે દેશના સામાજિક અને રાજકીય ભવિષ્યની દિશા બદલી શકે છે: ભારતમાં યુવાનોની નવી પેઢી ઝડપથી દેશના સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય પરિદૃશ્યને બદલી રહી છે. આ પેઢીને સામાન્ય રીતે Gen-Z એટલે કે Generation Z તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વર્ષ 1997થી 2012 વચ્ચે જન્મેલી આ પેઢીનો મોટો હિસ્સો બાળપણથી જ ઈન્ટરનેટ, સ્માર્ટફોન, સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલો રહ્યો છે. ભારતમાં Gen-Zની સંખ્યા આશરે 37.5 કરોડ હોવાનો ઉલ્લેખ વિવિધ અભ્યાસોમાં કરવામાં આવે છે. એટલે કે આ માત્ર યુવાનોનો નાનો સમૂહ નથી, પરંતુ દેશની અર્થવ્યવસ્થા, સમાજ, સંસ્કૃતિ અને ભવિષ્યના રાજકારણ પર અસર પાડી શકે તેવી વિશાળ વસ્તી છે.આ પેઢીને ઘણી વખત “બાગી”, “ધીરજ વિનાની” અથવા “પરંપરાઓને ન માનનારી” પેઢી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. જોકે Gen-Zને સમજવા માટે માત્ર તેમના વર્તનને જોવું પૂરતું નથી. એ સમજવું પણ જરૂરી છે કે તેઓ શા માટે સવાલ કરે છે, શા માટે જૂની વ્યવસ્થાઓને પડકારે છે અને શા માટે પોતાના અધિકારો તથા ભવિષ્ય અંગે વધારે જાગૃત દેખાય છે. હકીકતમાં આ પેઢી માત્ર વિરોધ કરવા માંગતી નથી, પરંતુ પરિવર્તન ઇચ્છે છે.
Gen-Zને બાગી ગણવાની ભૂલ કેમ થાય છે?
જૂની અને નવી પેઢીના વિચારોમાં અંતર હંમેશાં રહ્યું છે, પરંતુ Gen-Zના કિસ્સામાં આ અંતર વધારે સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. Gen-Z એવી દુનિયામાં મોટી થઈ છે જ્યાં કોઈ માહિતી મેળવવા માટે પુસ્તકાલયમાં જવાની જરૂર નથી. માત્ર થોડા સેકન્ડમાં દુનિયાના કોઈપણ ખૂણાની માહિતી મોબાઈલની સ્ક્રીન પર ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે. કોઈ સરકારી નિર્ણય હોય, કંપનીની નીતિ હોય, પરીક્ષાની સમસ્યા હોય કે સામાજિક મુદ્દો હોય—Gen-Z તરત માહિતી શોધી શકે છે, અલગ-અલગ મંતવ્યો જોઈ શકે છે અને પોતાની પ્રતિક્રિયા વ્યક્ત કરી શકે છે.આ જ કારણસર આ પેઢી “કેમ?” એવો સવાલ વધારે કરે છે. “આ નિયમ કેમ છે?”, “આ નિર્ણય કેમ લેવામાં આવ્યો?”, “જવાબદારી કોની છે?” અને “સિસ્ટમમાં ભૂલ થાય તો જવાબદાર કોણ?” જેવા સવાલો ઘણી વખત મોટી પેઢીને બળવા જેવા લાગે છે. પરંતુ બીજી તરફ આ સવાલોને લોકશાહી જાગૃતિ અને જવાબદારીની માંગ તરીકે પણ જોઈ શકાય છે.
સોશિયલ મીડિયા બન્યું શક્તિનું મોટું માધ્યમ
Gen-Z માટે Instagram, YouTube, Facebook, X અને અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ માત્ર મનોરંજનના સાધનો નથી. આ પ્લેટફોર્મ હવે માહિતી, ચર્ચા, અભિયાન, વ્યવસાય અને સામાજિક પરિવર્તનના માધ્યમ પણ બની ગયા છે. એક વીડિયો થોડા કલાકોમાં લાખો લોકો સુધી પહોંચી શકે છે, કોઈ મુદ્દા પર જાહેર ચર્ચા શરૂ થઈ શકે છે અને કોઈ નાની ઘટના પણ રાષ્ટ્રીય ચર્ચાનો વિષય બની શકે છે.આ ડિજિટલ શક્તિ Gen-Zની સૌથી મોટી વિશેષતાઓમાંની એક છે. તેમના માટે “વાયરલ” થવું માત્ર લોકપ્રિયતા મેળવવાનું સાધન નથી. ઘણી વખત વાયરલ કન્ટેન્ટ જાહેર દબાણનું સ્વરૂપ પણ બની શકે છે. તાજેતરના યુવા-કેન્દ્રિત વિરોધ પ્રદર્શનોમાં પણ ડિજિટલ માધ્યમ દ્વારા લોકોનું સંગઠન થતું જોવા મળ્યું છે. આ દર્શાવે છે કે Gen-Z હવે માત્ર ઓનલાઈન ચર્ચા સુધી મર્યાદિત રહેવા તૈયાર નથી.
શિક્ષણ અને રોજગાર સૌથી મોટા મુદ્દા
Gen-Z માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાં શિક્ષણ અને રોજગારનો સમાવેશ થાય છે. આ પેઢી માને છે કે માત્ર ડિગ્રી પૂરતી નથી. ડિગ્રી પછી સારી નોકરી, યોગ્ય પગાર, કારકિર્દીની સુરક્ષા અને વિકાસની તક પણ જરૂરી છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પારદર્શિતા, પેપર લીક, ભરતી પ્રક્રિયામાં વિલંબ અને બેરોજગારી જેવા મુદ્દાઓ યુવાનોમાં અસંતોષ ઊભો કરી શકે છે.આથી Gen-Zના ગુસ્સાને માત્ર “બળવો” કહીને અવગણવો યોગ્ય નથી. જો લાખો યુવાનો વર્ષો સુધી પરીક્ષાની તૈયારી કરે અને ત્યારબાદ પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં ગેરરીતિના આરોપો સામે આવે, તો તેમની નારાજગી સ્વાભાવિક છે. યુવાનો હવે માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવા માંગતા નથી. તેઓ એવી વ્યવસ્થા પણ ઇચ્છે છે જેમાં તેમને વિશ્વાસ હોય કે તેમની મહેનતનું પરિણામ ન્યાયપૂર્ણ રીતે મળશે.
Gen-Z રાજકારણથી દૂર નથી
એક સમય એવો હતો જ્યારે એવું માનવામાં આવતું હતું કે યુવાનો રાજકારણમાં વધારે રસ લેતા નથી. પરંતુ Gen-Zના કિસ્સામાં આ માન્યતા ધીમે ધીમે બદલાતી દેખાય છે. આ પેઢી પરંપરાગત રાજકીય વફાદારી કરતાં મુદ્દાઓને વધારે મહત્વ આપી શકે છે. કોઈ પક્ષ માત્ર એટલા માટે મત મેળવશે કે તેનો પરંપરાગત સમર્થક વર્ગ છે—આ વિચાર Gen-Z માટે પૂરતો ન હોઈ શકે.યુવાનો રોજગાર, શિક્ષણ, મોંઘવારી, ડિજિટલ સ્વતંત્રતા, પારદર્શિતા, ભ્રષ્ટાચાર, સરકારી સેવાઓ અને ભવિષ્યની તકો જેવા મુદ્દાઓ પર જવાબ માંગે છે. આવનારી ચૂંટણીઓમાં Gen-Z એક મહત્વપૂર્ણ મતદાર વર્ગ બની શકે છે. ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા મોટા રાજ્યમાં પણ આ પેઢીનો ચૂંટણી પ્રભાવ નોંધપાત્ર બની શકે છે.
Gen-Z કોઈ એક રાજકીય પક્ષની નથી
Gen-Zની સૌથી મહત્વની વિશેષતા એ છે કે આ પેઢીને એક જ રાજકીય વિચારધારામાં બાંધવી મુશ્કેલ છે. તેમના માટે વ્યક્તિગત અથવા સ્થાનિક મુદ્દો ઘણી વખત પક્ષ કરતાં વધારે મહત્વનો બની શકે છે. એક યુવાન એક મુદ્દે સરકારના નિર્ણયનું સમર્થન કરી શકે છે અને બીજા મુદ્દે સરકારની ટીકા પણ કરી શકે છે. તે જ રીતે કોઈ પક્ષની એક નીતિ તેને પસંદ પડી શકે છે, જ્યારે બીજી નીતિનો તે વિરોધ કરી શકે છે.આ પ્રકારની સ્વતંત્ર વિચારસરણી પરંપરાગત રાજકારણ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. રાજકીય પક્ષો માટે માત્ર ભાષણો અથવા પરંપરાગત પ્રચારથી Gen-Zને પ્રભાવિત કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે. હવે તેમને સવાલોના જવાબ આપવા પડશે. “અમને સાંભળો”થી આગળ વધીને Gen-Zનો સંદેશ જાણે એવો છે,“અમારા સવાલનો જવાબ આપો.”
કામ કરવાની રીત પણ બદલાઈ રહી છે
Gen-Z માત્ર સરકારી નોકરી પાછળ દોડતી પેઢી નથી. સ્ટાર્ટઅપ, ફ્રીલાન્સિંગ, કન્ટેન્ટ ક્રિએશન, ડિજિટલ માર્કેટિંગ, ઓનલાઈન બિઝનેસ, ટેક્નોલોજી, AI અને ગિગ ઇકોનોમી જેવા ક્ષેત્રો પણ તેમના માટે કારકિર્દીના વિકલ્પ બની રહ્યા છે. ઘણા યુવાનો પરંપરાગત 9થી 5ની નોકરી કરતાં કામમાં લવચીકતા અને પોતાની પસંદગીનું ક્ષેત્ર પસંદ કરવા માગે છે.પરંતુ તેની સાથે પડકારો પણ છે. આર્થિક સુરક્ષા, સ્થિર આવક, સામાજિક સુરક્ષા અને લાંબા ગાળાની કારકિર્દી અંગેની અનિશ્ચિતતા પણ છે. એટલે Gen-Zને માત્ર “ડિજિટલ પેઢી” તરીકે જોવું પૂરતું નથી. તેઓ એક એવી પેઢી છે જે ઝડપથી બદલાતી અર્થવ્યવસ્થા વચ્ચે પોતાનું ભવિષ્ય બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
AI અને ટેક્નોલોજી બદલશે Gen-Zનું ભવિષ્ય
Artificial Intelligence એટલે કે AIના વધતા પ્રભાવને કારણે Gen-Z માટે તકો અને પડકારો બંને વધવાના છે. એક તરફ AI નવા પ્રકારની નોકરીઓ અને વ્યવસાયિક તકો ઊભી કરી શકે છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલીક પરંપરાગત નોકરીઓમાં ઓટોમેશનનો ખતરો પણ વધી શકે છે. આથી Gen-Z માટે સતત નવી સ્કિલ શીખવી જરૂરી બની રહી છે.એક જ ડિગ્રી આખી કારકિર્દી માટે પૂરતી રહેશે કે નહીં, તે સવાલ હવે મહત્વનો બની રહ્યો છે. આવનારા સમયમાં “લાઇફલૉન્ગ લર્નિંગ” માત્ર એક શબ્દ નહીં, પરંતુ કારકિર્દીની જરૂરિયાત બની શકે છે. ટેક્નોલોજી જેટલી ઝડપથી બદલાશે, તેટલી જ ઝડપથી યુવાનોને પોતાની કુશળતા અપડેટ કરવી પડશે.
Gen-Z ગ્રાહક પણ છે અને સર્જક પણ
આ પેઢી માત્ર કન્ટેન્ટ જોતી નથી, પરંતુ કન્ટેન્ટ બનાવે પણ છે. રીલ્સ, શોર્ટ વીડિયો, પોડકાસ્ટ, મીમ્સ, બ્લોગ્સ અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા Gen-Z પોતાનો અવાજ વ્યક્ત કરે છે. આ કારણે બ્રાન્ડ્સ માટે પણ Gen-Z મહત્વપૂર્ણ ગ્રાહક વર્ગ બની ગઈ છે.કંપનીઓ હવે માત્ર પ્રોડક્ટ વેચીને આ પેઢીને આકર્ષી શકતી નથી. બ્રાન્ડની વિચારસરણી, સામાજિક જવાબદારી, પારદર્શિતા અને ગ્રાહક સાથેનો વ્યવહાર પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે. ભારતમાં Gen-Zના મોટા કદને કારણે માર્કેટિંગ, મનોરંજન અને ડિજિટલ કોમર્સ માટે આ પેઢી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.
બદલાવની ગતિ સમજવી પડશે
Gen-Z ઝડપથી પરિણામ ઇચ્છે છે. આ બાબતને ઘણી વખત તેમની “ધીરજની કમી” તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેનું બીજું પાસું પણ છે. આ પેઢી એવી દુનિયામાં ઉછરી છે જ્યાં ટેક્નોલોજીએ દરેક વસ્તુ ઝડપી બનાવી છે. મેસેજ સેકન્ડમાં પહોંચે છે, પેમેન્ટ તરત થાય છે, માહિતી તરત મળે છે અને ઓનલાઈન સેવાઓ ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ રહે છે.તો પછી સરકારી પ્રક્રિયામાં વર્ષો સુધી રાહ કેમ જોવી પડે? આ સવાલ Gen-Z માટે સ્વાભાવિક છે. અહીંથી જ નવી પેઢી અને જૂની વ્યવસ્થા વચ્ચે ઘર્ષણ ઊભું થાય છે. આ ઘર્ષણને માત્ર અધીરાઈ તરીકે જોવાને બદલે બદલાતી દુનિયા અને પરંપરાગત સિસ્ટમ વચ્ચેના અંતર તરીકે પણ સમજવું પડશે.
Gen-Zનો ગુસ્સો સમજવો પડશે
જો કોઈ પેઢી વારંવાર કહે છે કે તેને નોકરી જોઈએ છે, સારી શિક્ષણ વ્યવસ્થા જોઈએ છે, પરીક્ષામાં પારદર્શિતા જોઈએ છે અને ભવિષ્યની સુરક્ષા જોઈએ છે, તો તેના અવાજને માત્ર “બાગી યુવાનો” કહીને અવગણવો સમસ્યાનું સમાધાન નથી. Gen-Zનો ગુસ્સો ઘણી વખત તેની અસુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે.આર્થિક અનિશ્ચિતતા, વધતી સ્પર્ધા, કારકિર્દીનું દબાણ, સોશિયલ મીડિયાની સતત સરખામણી અને ભવિષ્ય અંગેની ચિંતા—આ તમામ પરિબળો યુવાનોની માનસિકતા અને નિર્ણયોને અસર કરી શકે છે. તેથી સમાજ અને નીતિ-નિર્માતાઓ માટે આ પેઢીને સમજવી જરૂરી છે.
માતા-પિતા અને શિક્ષકો માટે પણ મોટો પડકાર
Gen-Zને સમજવાનો પ્રશ્ન માત્ર સરકાર કે રાજકીય પક્ષો માટે નથી. માતા-પિતા, શિક્ષકો અને સમગ્ર સમાજ માટે પણ આ મોટો પડકાર છે. આ પેઢી સવાલ કરશે, પોતાની કારકિર્દી પસંદ કરવા માગશે, જૂની માન્યતાઓને પડકારશે અને પોતાની વાત જાહેરમાં વ્યક્ત કરવામાં સંકોચ નહીં કરે.આ પરિસ્થિતિમાં માત્ર “અમારા સમયમાં આવું નહોતું” કહેવું પૂરતું નહીં બને. નવી પેઢી સાથે સંવાદ જરૂરી છે. તેમની વાત સાંભળવી, તેમની મુશ્કેલીઓને સમજવી અને તેમને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં યોગ્ય સ્થાન આપવું વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.
શું Gen-Z ખરેખર દેશ બદલી શકે?
આ સવાલનો જવાબ સંપૂર્ણપણે હા કે ના માં આપી શકાય નહીં. માત્ર મોટી વસ્તી હોવાને કારણે કોઈ પેઢી દેશ બદલી દેતી નથી. પરિવર્તન ત્યારે આવે છે જ્યારે યુવાનોની ઊર્જા, ટેક્નોલોજી, શિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિને યોગ્ય દિશા મળે.
Gen-Z પાસે આ ચારેય બાબતોનું અનોખું સંયોજન છે. તેમની સંખ્યા મોટી છે, તેમની ડિજિટલ પહોંચ વિશાળ છે, માહિતી મેળવવાની ક્ષમતા ઝડપી છે અને પોતાની વાત જાહેરમાં મૂકવામાં તેઓ વધારે સક્રિય છે. જો આ શક્તિ રચનાત્મક રીતે ઉપયોગમાં લેવાય તો Gen-Z ભારતના આગામી દાયકાના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
માત્ર વિરોધ નહીં, ઉકેલ પણ જરૂરી
પરિવર્તનનો અર્થ માત્ર સરકારનો વિરોધ કરવો કે જૂની વ્યવસ્થાની ટીકા કરવી નથી. Gen-Z માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે સવાલ પૂછ્યા પછી ઉકેલની પ્રક્રિયામાં પણ ભાગ લે. જો શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સમસ્યા છે તો તેનું વૈકલ્પિક મોડલ શું હોઈ શકે? જો રોજગારની સમસ્યા છે તો નવા રોજગારના ક્ષેત્રો કેવી રીતે ઊભા કરી શકાય? જો રાજકીય વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતાની જરૂર છે તો ટેક્નોલોજી દ્વારા તેને કેવી રીતે વધારી શકાય?આ પ્રકારના સવાલોના જવાબ શોધવામાં Gen-Zની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વિરોધ અને અસહમતિ લોકશાહીમાં મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની સાથે રચનાત્મક ભાગીદારી અને ઉકેલ શોધવાની દિશા પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ભારત માટે Gen-Z કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
ભારત યુવા વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. આવનારા વર્ષોમાં દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ, ટેક્નોલોજી, સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ, વપરાશ, રાજકારણ અને સામાજિક પરિવર્તનમાં યુવાનોની ભૂમિકા સતત વધવાની છે. આ સંદર્ભમાં આશરે 37.5 કરોડની Gen-Z વસ્તી માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ ભારત માટે વિશાળ માનવ મૂડી છે.જો તેમને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, યોગ્ય સ્કિલ, રોજગાર, ડિજિટલ ઍક્સેસ અને સામાજિક સુરક્ષા મળે તો આ પેઢી દેશની ઉત્પાદકતા અને નવીનતાને આગળ લઈ જઈ શકે છે. પરંતુ જો તેમની સમસ્યાઓને સતત અવગણવામાં આવે તો અસંતોષ પણ વધી શકે છે. એટલે Gen-Zને તક આપવી અને તેમની ઊર્જાને યોગ્ય દિશા આપવી ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
રાજકીય પક્ષો માટે Gen-Z એક નવી પરીક્ષા
આવનારા વર્ષોમાં તમામ રાજકીય પક્ષો માટે Gen-Z એક મોટી પરીક્ષા બની શકે છે. યુવાનોને માત્ર ચૂંટણી સમયે યાદ કરવાથી કામ નહીં ચાલે. તેમને રોજગાર, શિક્ષણ, સ્ટાર્ટઅપ, સ્કિલ ડેવલપમેન્ટ, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા અને પારદર્શિતા અંગે સ્પષ્ટ નીતિઓ આપવી પડશે.Gen-Zને મોટા વચનો કરતાં પરિણામોમાં વધારે રસ હોઈ શકે છે. રાજકારણીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર યુવાનો સાથે વાત કરવી પડશે, પરંતુ તેની સાથે વાસ્તવિક દુનિયામાં તેમની સમસ્યાઓનો ઉકેલ પણ આપવો પડશે. ડિજિટલ સંવાદ અને જમીની કામગીરી વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવું રાજકીય પક્ષો માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અંતે વાત એક જ છે,આ પેઢીને સમજવાની જરૂર છે
Gen-Zને માત્ર બાગી કહેવું સરળ છે. તેમને “ધીરજ નથી” કહેવું પણ સરળ છે. પરંતુ તેમની પાછળ રહેલા સવાલોને સમજવું વધુ જરૂરી છે. તેઓ એવી દુનિયામાં જન્મ્યા છે જ્યાં માહિતીની અછત નથી, પરંતુ વિશ્વાસની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. તેઓ એવી અર્થવ્યવસ્થામાં પ્રવેશી રહ્યા છે જ્યાં પરંપરાગત નોકરીઓ બદલાઈ રહી છે. તેઓ એવા રાજકીય વાતાવરણમાં મોટા થઈ રહ્યા છે જ્યાં સોશિયલ મીડિયા જાહેર ચર્ચાનું મોટું મંચ બની ગયું છે અને તેઓ એવા સમયમાં પોતાના ભવિષ્ય માટે આગળ વધી રહ્યા છે જ્યાં ટેક્નોલોજી દરેક ક્ષેત્રને ઝડપથી બદલી રહી છે.આથી Gen-Zને માત્ર “બાગી પેઢી” તરીકે જોવાને બદલે “પરિવર્તનના વાહક” તરીકે સમજવાનો સમય આવી ગયો છે. આ પેઢી સવાલ કરે છે, કારણ કે તેને જવાબ જોઈએ છે.
આ પેઢી જૂની વ્યવસ્થાને પડકારે છે, કારણ કે તેને વધુ સારી વ્યવસ્થા જોઈએ છે. આ પેઢી ઝડપથી આગળ વધવા માંગે છે, કારણ કે તેની સામેની દુનિયા પણ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે.ભારતમાં આશરે 37.5 કરોડની Gen-Z વસ્તી દેશ માટે પડકાર પણ છે અને તક પણ. જો તેમની ઊર્જાને યોગ્ય દિશા મળે, શિક્ષણ અને રોજગારની તકો મળે, ટેક્નોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય અને નિર્ણય પ્રક્રિયામાં તેમની ભાગીદારી વધે, તો આ પેઢી ભારતના ભવિષ્યને નવી દિશા આપી શકે છે.તેથી તેમને દબાવવાની કે તેમની દરેક અસહમતિને બળવો ગણવાની જગ્યાએ તેમની વાત સાંભળવી,સવાલોને સમજવા અને તેમને પરિવર્તનની પ્રક્રિયામાં ભાગીદાર બનાવવા જરૂરી છે. કારણ કે Gen-Z માત્ર આવતીકાલના નાગરિકો નથી. Gen-Z આજના ભારતના સક્રિય ભાગીદાર છે અને આવનારા ભારતની દિશા નક્કી કરવામાં તેમની ભૂમિકા સતત વધુ મહત્વપૂર્ણ બનવાની છે.
