આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઘટે ત્યારે સામાન્ય લોકોમાં એક જ સવાલ ઊભો થાય છે કે હવે પેટ્રોલ અને ડીઝલ સસ્તુ થશે કે નહીં? પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ માત્ર ક્રૂડ ઓઇલના ભાવના આધારે નક્કી થતા નથી. તેની પાછળ અનેક આર્થિક અને કર સંબંધિત પરિબળો કામ કરે છે. એટલા માટે ઘણી વખત ક્રૂડ ઓઇલ સસ્તુ હોવા છતાં ગ્રાહકોને ઇંધણના ભાવમાં ખાસ રાહત મળતી નથી.
અહીં જાણો એવા 8 મુખ્ય પરિબળો, જે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નક્કી કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
1. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ
ક્રૂડ ઓઇલ પેટ્રોલ અને ડીઝલ બનાવવા માટેનો મુખ્ય કાચો માલ છે. સામાન્ય રીતે ક્રૂડના ભાવ વધે તો ઇંધણ મોંઘું થાય છે અને ભાવ ઘટે તો ઘટાડાની શક્યતા રહે છે. જોકે ભારતમાં તેની અસર તરત જ જોવા મળતી નથી.
2. રૂપિયા-ડોલર વિનિમય દર
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ આયાત કરે છે અને તેની ચૂકવણી અમેરિકન ડોલરમાં થાય છે. જો ડોલર સામે રૂપિયો નબળો પડે તો આયાત મોંઘી બને છે. આવી સ્થિતિમાં ક્રૂડના ભાવ ઘટ્યા હોવા છતાં ગ્રાહકોને મર્યાદિત રાહત મળે છે.
3. રિફાઇનિંગ ખર્ચ
કાચા તેલને પેટ્રોલ અને ડીઝલમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે રિફાઇનરીમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાનો ખર્ચ પણ અંતિમ કિંમતોમાં ઉમેરાય છે.
4. પરિવહન ખર્ચ
રિફાઇનરીમાંથી દેશભરના પેટ્રોલ પંપ સુધી ઇંધણ પહોંચાડવાનો ખર્ચ પણ કિંમતોમાં સામેલ હોય છે. અંતર અને પરિવહન વ્યવસ્થાના આધારે આ ખર્ચ બદલાય છે.
5. ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓનો માર્જિન
ઇન્ડિયન ઓઇલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ જેવી ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ બજારની સ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાનો માર્જિન નક્કી કરે છે, જે અંતિમ કિંમત પર અસર કરે છે.
6. ડીલર કમિશન
દરેક લિટર પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર પેટ્રોલ પંપ સંચાલકોને નક્કી કરાયેલ કમિશન આપવામાં આવે છે. આ રકમ પણ ગ્રાહક ચૂકવતી કિંમતનો ભાગ બને છે.
7. કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી
કેન્દ્ર સરકાર પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર એક્સાઇઝ ડ્યૂટી વસૂલે છે. જ્યારે આ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કરવામાં આવે છે ત્યારે ગ્રાહકોને સીધી રાહત મળવાની શક્યતા રહે છે.
8. રાજ્ય સરકારનો VAT અને અન્ય કર
દરેક રાજ્ય પોતપોતાના દરે VAT અને અન્ય સ્થાનિક કર વસૂલે છે. આ કારણે દેશના અલગ-અલગ રાજ્યોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ અલગ જોવા મળે છે.
ભાવમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ટેક્સનો
પેટ્રોલ અને ડીઝલની રિટેલ કિંમતમાં ટેક્સનો મોટો ફાળો હોય છે. કેન્દ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી અને રાજ્ય સરકારનો VAT મુખ્ય કર છે. આ ઉપરાંત અન્ય શુલ્ક પણ અંતિમ કિંમતમાં ઉમેરાતા હોવાથી ગ્રાહક સુધી પહોંચતા ઇંધણના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થાય છે.
