ચીન તિબેટમાં ભારતની અરુણાચલ પ્રદેશ સરહદથી માત્ર 50 કિલોમીટર દૂર વિશ્વનો સૌથી મોટો જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ ‘મેડોગ હાઈડ્રોપાવર સ્ટેશન’ બનાવી રહ્યું છે. જોકે, આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ હવે ગંભીર વિવાદમાં ઘેરાયો છે. કારણ કે ચીનના જ વૈજ્ઞાનિકોએ આ ડેમની સુરક્ષા અંગે ગંભીર ચેતવણી આપી છે. તેમના સંશોધન મુજબ આ વિશાળ ડેમ એક અત્યંત સક્રિય ભૂકંપીય ફોલ્ટ લાઈન પર બની રહ્યો છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં મોટો ભૂકંપ આવે તો વિનાશક જળપ્રલય સર્જાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર ચીન જ નહીં, પરંતુ ભારત, બાંગ્લાદેશ અને મ્યાનમાર જેવા નીચાણવાળા દેશો પણ ગંભીર અસરનો સામનો કરી શકે છે. અહેવાલો અનુસાર મેડોગ ડેમ યારલુંગ ત્સાંગપો નદી, એટલે કે ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ બ્રહ્મપુત્રા તરીકે ઓળખાતી નદી પર બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ ડેમ ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશની સરહદથી ખૂબ નજીક હોવાથી શરૂઆતથી જ ભારતે તેની વ્યૂહાત્મક અને પર્યાવરણીય અસરો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. હવે ચીનના વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધન બાદ આ ચિંતાઓ વધુ ગંભીર બની છે.
સાઉથ ચાઈના મોર્નિંગ પોસ્ટના અહેવાલ મુજબ, ‘સેડિમેન્ટરી જિયોલોજી એન્ડ ટેથિયન જિયોલોજી’ જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધનમાં ખુલાસો થયો છે કે મેડોગ ડેમની નીચે ‘પૈઝેન ફોલ્ટ’ નામની સક્રિય ભૂકંપીય તિરાડ આવેલી છે. આ સંશોધન ચેંગડુ યુનિવર્સિટી ઓફ ટેક્નોલોજી અને ચાઈના જિયોલોજિકલ સર્વેના નિષ્ણાતોએ કર્યું છે. વૈજ્ઞાનિકોએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે આ ફોલ્ટ લાઈન ભવિષ્યમાં ડેમની માળખાકીય મજબૂતીને ગંભીર અસર પહોંચાડી શકે છે. સંશોધન મુજબ પૈઝેન ફોલ્ટ લાખો વર્ષોથી સક્રિય છે અને આજે પણ તેમાં ટેક્ટોનિક હલચલના સ્પષ્ટ પુરાવા જોવા મળે છે. આ ફોલ્ટ માત્ર ડેમ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની આસપાસ આવેલા રસ્તા, પુલ, સુરંગો, જળાશયો અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ માટે પણ મોટું જોખમ બની શકે છે. જો આ વિસ્તારમાં મોટો ભૂકંપ આવે તો સમગ્ર પ્રોજેક્ટની સુરક્ષા જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ યાદ અપાવ્યું છે કે વર્ષ 2017માં તિબેટમાં 6.9ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આ જ ફોલ્ટના ઉત્તરીય છેડા પર આવ્યો હતો. આ ઘટના દર્શાવે છે કે વિસ્તાર આજે પણ ભૂકંપની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. આવા વિસ્તારમાં વિશ્વનો સૌથી મોટો જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ બનાવવો લાંબા ગાળે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. રિપોર્ટમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે ડેમના નિર્માણ માટે કરવામાં આવેલી ભારે ખોદકામ અને વિસ્ફોટની કામગીરીના કારણે આસપાસના ખડકો નબળા બન્યા છે. જો ભવિષ્યમાં કોઈ મોટો ભૂકંપ આવે તો લગભગ 60,000 મેગાવોટ ક્ષમતાવાળા આ વિશાળ કોંક્રિટ માળખા અને તેના પાછળના વિશાળ જળાશયનું દબાણ સહન કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
આ સમગ્ર મામલે સૌથી મોટો સવાલ માત્ર પાણીના નિયંત્રણનો નથી, પરંતુ સુરક્ષાનો છે. જો કોઈ ગંભીર કુદરતી આફતને કારણે આ વિશાળ ડેમને નુકસાન પહોંચે અથવા તે તૂટી જાય તો બ્રહ્મપુત્રા નદીના પ્રવાહમાં અચાનક આવેલા પાણીના જથ્થાથી ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશ, આસામ અને સમગ્ર પૂર્વોત્તર ભારત ઉપરાંત બાંગ્લાદેશના વિશાળ વિસ્તારોમાં વિનાશકારી પૂર આવી શકે છે. લાખો લોકોના જીવ અને સંપત્તિ પર તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે. ભારત લાંબા સમયથી બ્રહ્મપુત્રા પર ચીનના બાંધકામોને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરતું આવ્યું છે. બ્રહ્મપુત્રા ઉત્તરપૂર્વ ભારત અને બાંગ્લાદેશ માટે જીવનરેખા સમાન નદી છે. તેથી ઉપરવાસમાં થતી કોઈપણ મોટી પ્રવૃત્તિ નીચેના દેશો માટે પાણીના પ્રવાહ, પૂર અને પર્યાવરણ પર સીધી અસર કરી શકે છે.
મેડોગ હાઈડ્રોપાવર સ્ટેશન પૂર્ણ થયા બાદ તે વિશ્વનો સૌથી મોટો જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ બનશે. તેની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા 60,000 મેગાવોટ રહેશે, જે હાલમાં વિશ્વના સૌથી મોટા થ્રી ગોર્જિસ ડેમ કરતાં લગભગ ત્રણ ગણી વધુ છે. આ પ્રોજેક્ટ દર વર્ષે અંદાજે 300 અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળી ઉત્પન્ન કરશે. આ ડેમના નિર્માણ પાછળ અંદાજે એક ટ્રિલિયન યુઆન એટલે કે લગભગ 137 અબજ ડોલરનો ખર્ચ થવાનો છે. ચીને ડિસેમ્બર 2024માં આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપી હતી અને જુલાઈ 2025માં તેનું નિર્માણ કાર્ય શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. ચીનનું લક્ષ્ય વર્ષ 2033 સુધીમાં આ મેગા ડેમને સંપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરવાનો છે. ચીનના જ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા આપવામાં આવેલી આ ચેતવણી બાદ હવે આ પ્રોજેક્ટની સલામતી, પર્યાવરણીય અસર અને સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાની જળ સુરક્ષા અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. જો આ ચેતવણીઓને ગંભીરતાથી લેવામાં નહીં આવે, તો ભવિષ્યમાં તેની અસર માત્ર ચીન પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ ભારત અને બાંગ્લાદેશ સહિત સમગ્ર બ્રહ્મપુત્રા ખીણ માટે પણ અત્યંત ગંભીર સાબિત થઈ શકે છે.
