અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ચીનની મુલાકાત લીધી, તેના સમાચારની શાહી પણ સૂકાય તે પહેલાં રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમિર પુતિન ચીનની મુલાકાતે પહોંચી ગયા. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની મુલાકાતને મીડિયા દ્વારા જે કવરેજ આપવામાં આવ્યું, તેના દસમા ભાગનું કવરેજ પણ પુતિનની મુલાકાતને આપવામાં આવ્યું નથી; તેમ છતાં ચીન માટે ટ્રમ્પ કરતાં પુતિનની મુલાકાત વધુ મહત્ત્વની છે. તેનું કારણ એ છે કે ટ્રમ્પ ચીનના મહેમાન તરીકે આવ્યા હતા, જ્યારે પુતિન ચીનના ભાગીદાર તરીકે આવ્યા છે. અમેરિકા, ચીન અને રશિયા વચ્ચેના ત્રિકોણીય સંબંધો એક વિશિષ્ટ પ્રકારનું સમીકરણ ધરાવે છે.
ત્રિકોણના ત્રણ ખૂણા પૈકી કોઈ પણ બે ખૂણા નજીક આવે છે, ત્યારે ત્રીજા ખૂણાનું પતન થાય છે. ૧૯૭૨માં રિચાર્ડ નિક્સન અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ હતા ત્યારે તેમણે ચીન સાથેના સંબંધોનો નવો અધ્યાય શરૂ કર્યો. આ સંબંધો જ્યારે ૧૯૯૦ના દાયકામાં તેની ટોચ પર પહોંચ્યા ત્યારે સોવિયેત સંઘનું વિસર્જન થયું અને તેના કટકે કટકા થઈ ગયા. હવે આજના વાતાવરણમાં રશિયા અને ચીન નજીક આવતા દેખાઈ રહ્યા છે ત્યારે અમેરિકાનું સામ્રાજ્ય ધ્વસ્ત થવાનો ભય પેદા થયો છે. આ સામ્રાજ્યને બચાવવા માટે જ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ચીનની મુલાકાતે આવી ગયા અને વ્લાદિમિર પુતિન પણ રશિયાનું સામ્રાજ્ય ટકાવવા ચીનની મુલાકાતે આવ્યા છે.
પુતિનની બેઇજિંગ મુલાકાત રશિયા અને ચીન વચ્ચે સારા પડોશી અને મૈત્રીપૂર્ણ સહયોગની સંધિની ૨૫મી વર્ષગાંઠ સાથે સુસંગત છે. ગયા અઠવાડિયે જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ચીનની મુલાકાતે આવ્યા હતા, ત્યારે તેમનું ભવ્ય સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું. તેનાથી વિપરીત, પુતિનની મુલાકાત ઘણી નમ્ર લાગે છે, જેમાં અગાઉથી બહુ ઓછી માહિતી જાહેર કરવામાં આવી હતી. ગયા અઠવાડિયે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથેની વાતચીત દરમિયાન શી જિનપિંગે તેમના મિત્ર પુતિનનો ઉલ્લેખ કર્યો હોવાનું કહેવાય છે. ઝોંગનાનહાઈમાં ફરતી વખતે શીએ મજાકમાં ટ્રમ્પને કહ્યું કે પુતિન પણ આ રાજકીય સંકુલની મુલાકાત લઈ ચૂક્યા છે.
તાજેતરનાં વર્ષોમાં ચીન અને રશિયાએ તેમના સંબંધોને સરહદો વિનાની મિત્રતા તરીકે વર્ણવ્યા છે. વોશિંગ્ટનમાં કેટલાંક લોકો આશા રાખતાં હતાં કે ટ્રમ્પ ચીનને રશિયાથી દૂર કરી શકશે, પરંતુ પુતિનની ચીન મુલાકાત પછી આવી આશાઓ હવે ફક્ત કાલ્પનિક લાગે છે. ચીન રશિયાનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે, જ્યારે રશિયા ચીનના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં માત્ર ૪ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.
ચીન અન્ય કોઈ પણ દેશ કરતાં રશિયાને વધુ નિકાસ કરે છે અને તેનું અર્થતંત્ર રશિયા કરતાં ઘણું મોટું છે. વર્ષોથી પશ્ચિમી પ્રતિબંધોએ રશિયાને ધીમે ધીમે ચીન સાથે વેપાર સંબંધો વધારવા તરફ ધકેલ્યું છે. ચીની ટેક જાયન્ટ હુઆવેઇ અમેરિકાના પ્રતિબંધોને આધીન છે અને બ્રિટિશ સરકારની સમીક્ષા બાદ તેને યુકેના 5-G નેટવર્કમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યું છે. રશિયામાં પશ્ચિમી કંપનીઓની ગેરહાજરીનો લાભ લઈને ચીની કંપની હુઆવેઇ ત્યાંના સંદેશાવ્યવહાર ઉદ્યોગનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બની ગઈ છે.
૨૦૨૨ માં યુક્રેન પર આક્રમણ થયા પછી રશિયા તેના યુદ્ધ મશીનરી માટે ચીની ઘટકો પર વધુ ને વધુ નિર્ભર બન્યું છે. રશિયા તેની પ્રતિબંધિત ટેકનોલોજીના ૯૦ ટકાથી વધુ ચીનથી આયાત કરી રહ્યું છે. રશિયા પાસે ચીન સિવાય થોડા જ વ્યવહારુ વિકલ્પો છે. તે એક એવો ખરીદદાર છે જે માંગ અને બજારોને એવા સ્તરે પ્રદાન કરે છે જે રશિયાના અસ્તિત્વ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો ચીન રશિયા સાથેનો પોતાનો વેપાર ઘટાડશે તો તે રશિયાના વિદેશ નીતિના ઉદ્દેશોને પ્રાપ્ત કરવાનું નોંધપાત્ર રીતે મુશ્કેલ બનાવશે.
રશિયા પાસે પણ વિશાળ ઊર્જા સંસાધનો છે, જે ચીન માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. મે મહિનામાં એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં પુતિને કહ્યું હતું કે બંને પક્ષો તેલ અને ગેસ સહયોગમાં એક ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભરવાની ખૂબ નજીક છે. તેઓ કદાચ પાવર ઓફ સાઇબિરીયા પાઇપલાઇનનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા હતા, જેના માટે રશિયન ગેસ જાયન્ટ ગેઝપ્રોમ અને ચાઇના નેશનલ પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશને વર્ષોથી અટકેલી વાટાઘાટો પછી પ્રારંભિક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હોવાના અહેવાલ છે. જો આ પાઇપલાઇન બનાવવામાં આવે તો તે ગેમ-ચેન્જર બની રહેશે.
તે મોંગોલિયા થઈને ચીનને ૫૦ અબજ ઘન મીટર રશિયન ગેસ પહોંચાડશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ચાલી રહેલા સંકટ વચ્ચે રશિયન ઊર્જા પર ચીનનો દાવ ફળીભૂત થઈ રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. આ ફક્ત કિંમતનો મામલો નથી, પરંતુ વધતી જતી અસ્થિર દુનિયામાં ચીનની ભાવિ સ્થાનિક ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો મામલો પણ છે. યુક્રેનમાં રશિયાનું લાંબું યુદ્ધ ઘણી રીતે જવાબદારી બની શકે તેમ છે, પરંતુ તે ચીન માટે એક વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ પણ છે, જે તાઇવાન પર સંભવિત આક્રમણના વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યું છે, જેમાં રશિયા તેની પડખે ઊભું રહી શકે તેમ જણાય છે.
રશિયા અને ચીનને એકબીજા સાથે સારા સંબંધો રાખ્યા વિના ચાલે તેમ નથી, તેનું સૌથી મહત્ત્વનું કારણ તેમની ૪,૩૦૦ કિલોમીટરની વહેંચાયેલી સરહદ છે. રશિયનો માટે ચીનની મુસાફરી ઘણી સરળ બની ગઈ છે. પરસ્પર વિઝામુક્ત વ્યવસ્થાનો અર્થ એ છે કે મોસ્કોથી દૈનિક ફ્લાઇટોમાંથી એક ફ્લાઇટ લઈને માત્ર થોડા કલાકોમાં ચીનનાં મુખ્ય શહેરો સુધી પહોંચી શકાય છે. ખાસ કરીને મોસ્કો પર પશ્ચિમી પ્રતિબંધો પછી, રશિયનો પણ વધુ ને વધુ ચાઇનીઝ ફોનનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે અને ચાઇનીઝ કાર ચલાવી રહ્યા છે. રશિયા તેલ, ગેસ અને અન્ય કાચા માલનો મુખ્ય નિકાસકાર દેશ છે અને ચીનનું અર્થતંત્ર તેમના માટે એક વિશાળ બજાર પૂરું પાડે છે.
કાર્નેગી રશિયા યુરેશિયા સેન્ટર થિંક ટેન્કના ડિરેક્ટર એલેક્ઝાન્ડર ગાબુએવના મતે, રશિયા અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો ખૂબ જ અસમાન છે. બંને દેશો વચ્ચેના કોઈ પણ કરારની શરતો ચીન દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. રશિયા સંપૂર્ણપણે ચીનના હાથમાં છે. રશિયા આ અસંતુલનનાં જોખમોથી સારી રીતે વાકેફ છે. રશિયન ઇન્ટરનેશનલ અફેર્સ કાઉન્સિલ થિંક ટેન્કના પ્રમુખ દિમિત્રી ટ્રેનિને તાજેતરમાં એક લેખ લખ્યો હતો.
તેમાં તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે રશિયા કોઈ આશ્રિત રાજ્ય બનવા માંગતું નથી. ચીન અંગે તેમણે કહ્યું કે આપણા સંબંધોમાં સમાનતા જાળવી રાખવી અને યાદ રાખવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે રશિયા એક મહાસત્તા છે જેને જુનિયર ભાગીદાર બનવાનું પરવડી શકે તેમ નથી. રશિયા પાસે ચીન સિવાય થોડા જ વ્યવહારુ વિકલ્પો છે. તે એક એવો ખરીદદાર છે જે માંગ અને બજારોને એવા સ્તરે પ્રદાન કરે છે જે રશિયાના અસ્તિત્વ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો કે, રશિયાનો મુખ્ય ફાયદો તેની પોતાની જમીન પર ટકી રહેવાની ક્ષમતા છે.
ગ્લાસગો યુનિવર્સિટીના સુરક્ષા અભ્યાસના લેક્ચરર માર્સિન કાકમાર્સ્કીના જણાવ્યા અનુસાર ચીન જાણે છે કે આ અસંતુલન કેટલું મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ કારણે ચીન રશિયા અથવા તેના ઉચ્ચ વર્ગમાં કોઈ પણ પ્રતિક્રિયા ઉશ્કેરવાનું ટાળવા માંગે છે. રશિયા પ્રત્યે ચીનની નીતિનો સાર આત્મસંયમ છે. ચીન રશિયા પર દબાણ નથી કરી રહ્યું. આનું કારણ એ છે કે આમ કરવું મૂર્ખામીભર્યું રહેશે. રશિયા જુનિયર ભાગીદાર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ગર્વિત ભાગીદાર છે.
જો ચીન રશિયા પર દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કરે તો પણ તે એવો દેશ નથી જે તેને તાત્કાલિક સ્વીકારે. ૨૦૨૩ માં શીની મોસ્કો મુલાકાત દરમિયાન ચીનના રાષ્ટ્રપતિએ પુતિનને યુક્રેનમાં પરમાણુ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ ન કરવા વિનંતી કરી હોવાના અહેવાલ છે. થોડા દિવસો પછી રશિયન પક્ષે જાહેરાત કરી કે તે બેલારુસમાં પરમાણુ શસ્ત્રો તૈનાત કરશે. કેટલાંક લોકોએ આને બાહ્ય દબાણ સામે રશિયાના ઇરાદાપૂર્વકના પ્રતિકાર અને તેની સ્વતંત્રતાની યાદ અપાવવા તરીકે જોયું હતું.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
