ગુજરાતને દેશના અગ્રણી અને ઝડપથી વિકસતા રાજ્યોમાં સ્થાન આપવામાં આવે છે. ઉદ્યોગો, રોકાણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, મેટ્રો, GIFT City અને અનેક મોટા પ્રોજેક્ટ્સના કારણે ગુજરાતના વિકાસની ચર્ચા દેશભરમાં થાય છે. પરંતુ વિકાસની ચમકદાર તસવીરની બીજી બાજુ પણ છે, જેને સમજવી એટલી જ જરૂરી છે. ગુજરાતમાં અંદાજે 3.38 કરોડ લોકો સરકારી અનાજ વિતરણ વ્યવસ્થાના લાભાર્થી હોવાનો આંકડો સામે આવ્યો છે. આ આંકડો સામે આવ્યા બાદ સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ઊભો થાય છે કે ગુજરાતના સામાન્ય પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ ખરેખર કેટલી મજબૂત છે અને આટલી મોટી વસ્તીને ખાદ્ય સુરક્ષા યોજનાની જરૂર શા માટે પડે છે?
સરકારી અનાજ યોજનાના લાભાર્થી હોવાનો અર્થ એ નથી કે આ તમામ લોકો ગરીબ છે. સરકારની ખાદ્ય સુરક્ષા યોજનાઓનો હેતુ પાત્ર અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને અનાજ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે. એટલે આ આંકડાને સીધો ‘ગરીબીનો આંકડો’ માનવો યોગ્ય નથી. પરંતુ જ્યારે કરોડોની વસ્તી આવી સરકારી વ્યવસ્થાના દાયરામાં આવે છે, ત્યારે રાજ્યમાં આવક, રોજગાર, મોંઘવારી અને જીવનનિર્વાહના ખર્ચ અંગે ગંભીર ચર્ચાની જરૂરિયાત ચોક્કસ ઊભી થાય છે
આજે સામાન્ય પરિવાર સામે સૌથી મોટો પડકાર આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનું વધતું અંતર છે. ઘરનું ભાડું, બાળકોનું શિક્ષણ, આરોગ્ય ખર્ચ, વીજળીનું બિલ, મુસાફરી અને રોજિંદી જીવનની જરૂરી ચીજવસ્તુઓના ખર્ચ વચ્ચે મર્યાદિત આવક ધરાવતા પરિવારો માટે ઘર ચલાવવું સરળ નથી. ખાસ કરીને દૈનિક વેતન પર કામ કરતા શ્રમિકો, નાના વેપારીઓ, અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો માટે આવકમાં થોડો પણ ઘટાડો આખા પરિવારના બજેટને અસર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સરકારી ખાદ્ય સહાય તેમના માટે મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા બની શકે છે.
બીજી તરફ યુવાનો માટે રોજગારનો મુદ્દો પણ મહત્વનો છે. શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ યોગ્ય નોકરી મેળવવી, કૌશલ્ય પ્રમાણે રોજગાર મેળવવો અને સ્થિર આવક ઊભી કરવી એ અનેક પરિવારો માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. કોઈપણ રાજ્યની આર્થિક પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટ્સ, રોકાણ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી થતું નથી. સામાન્ય માણસની આવક કેટલી વધી, રોજગારની તકો કેટલી ઊભી થઈ અને પરિવારના જીવનધોરણમાં કેટલો સુધારો થયો,આ બાબતો પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.સરકારી અનાજની યોજના જરૂરિયાતમંદ પરિવારો માટે રાહતરૂપ છે. મોંઘવારી અથવા આર્થિક મુશ્કેલીના સમયમાં પરિવારના રસોડાને ટેકો આપવો ખૂબ જરૂરી બની શકે છે. પરંતુ લાંબા ગાળે સવાલ એ છે કે શું માત્ર રાહત યોજનાઓથી સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવી શકે? કે પછી લોકોની આવક વધે, વધુ રોજગારની તકો ઊભી થાય, નાના વેપારીઓને મજબૂતી મળે અને પરિવારો આત્મનિર્ભર બને તે દિશામાં પણ સમાન ધ્યાન આપવાની જરૂર છે? ખાદ્ય સુરક્ષા જરૂરી છે, પરંતુ આર્થિક સુરક્ષા અને સ્થિર આવક પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ગુજરાતમાં વિકાસના મોટા દાવાઓ વચ્ચે હવે ચર્ચા એ બાબતે પણ થવી જોઈએ કે વિકાસનો લાભ સમાજના દરેક વર્ગ સુધી કેટલો પહોંચ્યો છે. શહેરોમાં મેટ્રો, મોટા ઉદ્યોગો, આધુનિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નવા રોકાણો જોવા મળે છે, પરંતુ બીજી તરફ સામાન્ય પરિવારોના ઘરખર્ચ, રોજગાર અને આવકની સ્થિતિ પણ સમજવી પડશે. જો કોઈ પરિવારને લાંબા સમય સુધી પોતાના મૂળભૂત ખોરાક માટે સરકારી સહાયની જરૂર પડે છે, તો તેની પાછળના કારણો આવક, રોજગાર, મોંઘવારી અને સામાજિક સુરક્ષા પર પણ ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.આ મુદ્દો રાજકીય દાવા અને પ્રતિદાવાથી આગળ લઈ જવાની જરૂર છે. સરકાર માટે સરકારી અનાજ યોજના જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચતી સામાજિક સુરક્ષાનું મહત્વપૂર્ણ સાધન હોઈ શકે છે, જ્યારે વિપક્ષ આ જ આંકડાને ગરીબી અને આર્થિક અસમાનતા અંગે સવાલ ઉઠાવવા માટે ઉપયોગ કરી શકે છે. પરંતુ રાજકીય આરોપ-પ્રત્યારોપથી આગળ વધીને મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે લોકોને રાહત આપવાની સાથે તેમને લાંબા ગાળે પોતાના પગ પર ઊભા કરવા માટે કેટલી તકો ઊભી થઈ રહી છે.
અંતે 3.38 કરોડનો આંકડો માત્ર એક સંખ્યા નથી. તેની પાછળ કરોડો લોકોના પરિવાર, તેમની જરૂરિયાતો, તેમની મહેનત, તેમની આશાઓ અને તેમના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલી કહાનીઓ છે. સરકારી અનાજ જરૂરિયાતમંદ પરિવાર માટે સહારો બની શકે છે, પરંતુ ટકાઉ વિકાસ ત્યારે કહેવાય જ્યારે લોકોને સારી શિક્ષણ વ્યવસ્થા, ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સેવા, સ્થિર રોજગાર અને યોગ્ય આવકની તક મળે. હવે સવાલ એ છે કે ગુજરાતના વિકાસનું માપદંડ માત્ર મોટા પ્રોજેક્ટ્સ અને રોકાણ હોવું જોઈએ કે પછી સામાન્ય પરિવારનું જીવન કેટલું સુધર્યું છે, તે પણ વિકાસની સૌથી મોટી કસોટી હોવી જોઈએ?
