દિલ્હીનું જંતર-મંતર માત્ર એક ઐતિહાસિક વેધશાળા નથી, પરંતુ ભારતની લોકશાહીમાં અવાજ ઉઠાવવાનું સૌથી મોટું કેન્દ્ર બની ગયું છે. દેશમાં કોઈપણ નાનો કે મોટો મુદ્દો હોય, આંદોલનકારીઓ પોતાના હક માટે જંતર-મંતર પર ધરણાં કરવાનું પસંદ કરે છે. આ સ્થળ આંદોલનકારીઓનું હોટસ્પોટ બનવા પાછળ કેટલાક મુખ્ય અને વહીવટી કારણો છે.
સંસદ અને સરકારી મંત્રાલયોથી અત્યંત નજીક
આ સ્થળનું લોકેશન આંદોલન સફળ બનાવવા માટે સૌથી મહત્વનું પરિબળ છે:
– પ્રાઇમ લોકેશન: જંતર-મંતર સેન્ટ્રલ દિલ્હીના હૃદયસમા વિસ્તારમાં આવેલું છે.
– સરકાર સુધી સીધો અવાજ: ત્યાંથી સંસદ ભવન, રાષ્ટ્રપતિ ભવન અને મુખ્ય મંત્રાલયો માત્ર 1 થી 2 કિલોમીટરના અંતરે છે, જેનાથી દેશના નીતિ-નિર્માતાઓ સુધી અવાજ આસાનીથી પહોંચે છે.
સત્તાવાર પ્રોટેસ્ટ ઝોન અને સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી
સુરક્ષા અને કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ પણ આ સ્થળ અનુકૂળ છે:
– જૂના સ્થળો પર પ્રતિબંધ: અગાઉ ઇન્ડિયા ગેટ અને બોટ ક્લબ પર મોટા પ્રદર્શનો થતા હતા, પરંતુ ટ્રાફિક અને સુરક્ષાના કારણે પ્રતિબંધ મુકાતા પ્રશાસને જંતર-મંતરને સત્તાવાર ધરણાં સ્થળ બનાવ્યું.
– સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો: 2018 માં સુપ્રીમ કોર્ટે પણ એક આદેશ આપીને જંતર-મંતર પર અહિંસક અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન કરવાની કાનૂની મંજૂરી આપી હતી.
ઝડપી મીડિયા કવરેજ અને ઉત્તમ સુવિધાઓ
આંદોલનને દેશવ્યાપી બનાવવા માટે અહીં જરૂરી સુવિધાઓ મળી રહે છે:
– નેશનલ મીડિયા કવરેજ: દિલ્હીમાં તમામ મોટી ટીવી ચેનલો અને અખબારોના હેડક્વાર્ટર હોવાથી અહીંથી આંદોલનને રાતોરાત રાષ્ટ્રીય કવરેજ મળી જાય છે.
– સરળ વાહનવ્યવહાર: રાજીવ ચોક, પટેલ ચોક અને જનપથ મેટ્રો સ્ટેશન નજીક હોવાથી દેશના ખૂણે-ખૂણેથી લોકો આસાનીથી પહોંચી શકે છે.
– વહીવટી વ્યવસ્થા: પ્રોટેસ્ટ ઝોન હોવાથી પોલીસ બંદોબસ્ત, પીવાનું પાણી અને અસ્થાયી શૌચાલય જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ આસાનીથી ઉપલબ્ધ થાય છે.
જંતર-મંતર શું છે અને કોણે બનાવ્યું?
– સ્થાપના અને નિર્માણ: દિલ્હીના જંતર-મંતરનું નિર્માણ જયપુરના મહારાજા સવાઈ જયસિંહ બીજા (II) એ 1724 માં કરાવ્યું હતું.
– જંતર-મંતરનો અર્થ: ‘જંતર’ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ ‘યંત્ર’ (સાધન) અને ‘મંતર’ શબ્દ ‘મંત્રણા’ કે ‘ગણતરી’ પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ‘ગણતરી કરવાનું સાધન’ થાય છે.
– મુખ્ય હેતુ: આ કોઈ મહેલ કે મંદિર નથી, પરંતુ એક ખગોળીય વેધશાળા છે. સમય માપવા, સૂર્ય-ચંદ્ર અને ગ્રહોની ગતિ તેમજ સ્થિતિ જાણવા માટે આ માળખું બનાવવામાં આવ્યું હતું.
– મુખ્ય યંત્રો: અહીં સમ્રાટ યંત્ર (વિશ્વની સૌથી મોટી સૂર્ય ઘડિયાળ), જયપ્રકાશ યંત્ર અને રામ યંત્ર જેવા વિશાળ પથ્થરના સાધનો આવેલા છે.
– અન્ય શહેરોમાં નિર્માણ: મહારાજા જયસિંહ બીજાએ દિલ્હી ઉપરાંત જયપુર, ઉજ્જૈન, વારાણસી અને મથુરા માં પણ આવી જંતર-મંતર વેધશાળાઓ બનાવી હતી, જેમાં જયપુરનું જંતર-મંતર સૌથી મોટું છે.
જંતર-મંતર પર થયેલા દેશના સૌથી મોટા આંદોલનો
જંતર-મંતરે દેશના રાજકારણમાં અને કાયદાઓમાં મોટા પરિવર્તનો લાવનારા આંદોલનો જોયા છે:
– અન્ના હજારેનું એન્ટી-કરપ્શન આંદોલન (2011): દેશમાંથી ભ્રષ્ટાચાર નાબૂદ કરવા અને ‘જન લોકપાલ બિલ’ લાવવા માટે અન્ના હજારેએ જંતર-મંતર પર ઐતિહાસિક આંદોલન કર્યું હતું, જેણે આખા દેશને એક કરી દીધો હતો. આ જ આંદોલનમાંથી આમ આદમી પાર્ટી (AAP) નો જન્મ થયો હતો.
– નિર્ભયા કાંડ સામે જનઆક્રોશ (2012): દિલ્હીના ચર્ચાસ્પદ નિર્ભયા ગેંગરેપ બાદ હજારો યુવાનો અને મહિલાઓ જંતર-મંતર પર ભેગા થયા હતા, જેના કારણે સરકારે મહિલા સુરક્ષા અને રેપ સંબંધિત કાયદાઓ અત્યંત કડક બનાવ્યા હતા.
– વન રેન્ક-વન પેન્શન આંદોલન (2015): નિવૃત્ત સેનાના જવાનોએ સમાન પેન્શનની માગ સાથે જંતર-મંતર પર મહિનાઓ સુધી સતત ધરણાં અને પ્રદર્શન કર્યા હતા.
– તમિલનાડુના ખેડૂતોનું પ્રદર્શન (2017): દક્ષિણ ભારતના ખેડૂતોએ દુષ્કાળ રાહત અને દેવા માફી માટે જંતર-મંતર પર વિચિત્ર અને અનોખી રીતે પ્રદર્શનો કરીને સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું.
– પહેલવાનોનું આંદોલન (2023): બજરંગ પુનિયા, સાક્ષી મલિક અને વિનેશ ફોગાટ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય રેસલર્સે રેસલિંગ ફેડરેશનના પ્રમુખ સામે મહિલા ખેલાડીઓના શોષણના આરોપ સાથે જંતર-મંતર પર મહિનાઓ સુધી આંદોલન કર્યું હતું.
– NEET વિરોધી CJP અને સોનમ વાંગચુકનું આંદોલન (2026): પેપર લીક અને પરીક્ષા ગેરરીતિઓ સામે સોનમ વાંગચુકના 26 દિવસના ઉપવાસ અને CJP ના 37 દિવસના ધરણાંએ શિક્ષણ ક્ષેત્રે મોટો ફેરફાર આણ્યો અને કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રીનું રાજીનામું લેવડાવ્યું.
