વૈશ્વિક વેપારમાં હલચલ
અમેરિકાના દાવા બાદ હોર્મુઝ જળમાર્ગ ફરી ચર્ચામાં, ઈરાન સાથેના તણાવ વચ્ચે ટ્રમ્પે ઉઠાવ્યો નવો મુદ્દો: મિડલ ઈસ્ટમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવની વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને એક મોટું નિવેદન આપ્યું છે. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો કે હોર્મુઝની સુરક્ષા માટે અમેરિકાની સૈન્ય તાકાત સતત કાર્યરત છે. વિશ્વભરના વેપારી જહાજોને સુરક્ષિત પસાર થવામાં અમેરિકા મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી હવે આ જળમાર્ગનો ઉપયોગ કરનાર દરેક કાર્ગો જહાજ પાસેથી 20 ટકા જેટલો સુરક્ષા શુલ્ક (ટોલ ટેક્સ) વસૂલ કરવો જોઈએ. ટ્રમ્પના આ નિવેદન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, શિપિંગ ઉદ્યોગ અને તેલ બજારમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. અનેક દેશો આ પ્રકારના પગલાથી વૈશ્વિક વેપાર ખર્ચમાં વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
હોર્મુઝ જળમાર્ગ શા માટે મહત્વનો?
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ દુનિયાના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંનો એક છે. પર્શિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતું મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને એલએનજી આ જ માર્ગ મારફતે વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કુવૈત, કતાર, ઈરાક સહિતના દેશોની ઊર્જા નિકાસ માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.દુનિયામાં દરરોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. કારણે અહીં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ સીધી અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પાડે છે.
ટ્રમ્પે શું કહ્યું?
ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ અમેરિકા વર્ષોથી હોર્મુઝમાં નૌકાદળની મદદથી વેપારી જહાજોની સુરક્ષા કરે છે. જો અમેરિકી સૈન્ય આ સુરક્ષા ન આપે તો ઘણા દેશોના વેપારને ગંભીર અસર પહોંચી શકે.તેમણે કહ્યું કે સુરક્ષા સેવાઓનો લાભ લેતા કાર્ગો જહાજોએ તેના બદલામાં યોગ્ય ફી ચૂકવવી જોઈએ. તેમના મતે આ આવકનો ઉપયોગ સમુદ્રી સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવા માટે થઈ શકે છે.
ઈરાન સાથે વધ્યો તણાવ
તાજેતરના સમયમાં હોર્મુઝ વિસ્તારમાં અનેક વખત વેપારી જહાજોને લઈને તણાવ સર્જાયો છે. અમેરિકા ઈરાન પર વેપારી જહાજોને ધમકી આપવાનો અને વિસ્તારમાં અસ્થિરતા ફેલાવવાનો આરોપ મૂકી રહ્યું છે, જ્યારે ઈરાન અમેરિકાની સૈન્ય હાજરીને જ તણાવનું કારણ ગણાવે છે.બંને દેશો વચ્ચે વધતા આરોપ-પ્રત્યારોપ વચ્ચે સમગ્ર વિસ્તાર સંવેદનશીલ બન્યો છે.
વૈશ્વિક વેપાર પર શું અસર પડી શકે?
જો હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજો પર વધારાનો સુરક્ષા ચાર્જ લાગુ થાય તો શિપિંગ કંપનીઓનો ખર્ચ વધી શકે છે. આ ખર્ચ બાદમાં માલસામાનના ભાવમાં ઉમેરાઈ શકે છે.ઊર્જા નિષ્ણાતો માને છે કે જો તેલ પરિવહન મોંઘું બનશે તો તેની અસર પેટ્રોલ, ડીઝલ, ગેસ અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવ પર પણ જોવા મળી શકે છે. આયાત આધારિત અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશો માટે આ પડકારરૂપ બની શકે છે.
શિપિંગ ઉદ્યોગની ચિંતા
આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓનું માનવું છે કે હોર્મુઝ જેવા મહત્વના જળમાર્ગમાં કોઈપણ પ્રકારનો વધારાનો ખર્ચ અથવા રાજકીય અનિશ્ચિતતા વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને અસર કરી શકે છે.કંપનીઓ પહેલેથી જ સુરક્ષા ખર્ચ, વીમા પ્રીમિયમ અને લાંબા રૂટના કારણે વધતા ખર્ચનો સામનો કરી રહી છે. જો નવી વસૂલાત અમલમાં આવે તો વેપાર ખર્ચાળ બની શકે છે.
તેલ બજારમાં વધતી સાવધાની
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં પણ ચિંતા જોવા મળી છે. રોકાણકારો હોર્મુઝ વિસ્તારમાં સર્જાતી દરેક ઘટનાની નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.જો વિસ્તારમાં તણાવ વધુ વધશે તો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ફરી તેજી આવી શકે છે.
હોર્મુઝ પર અમેરિકાની ભૂમિકા
અમેરિકા લાંબા સમયથી પર્શિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાં પોતાની નૌસેનાની હાજરી જાળવી રાખે છે. તેનું કહેવું છે કે આ હાજરીનો મુખ્ય હેતુ વેપારી જહાજોની સુરક્ષા, સમુદ્રી માર્ગોને ખુલ્લા રાખવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને સુરક્ષિત બનાવવાનો છે.
બીજી તરફ ઈરાન સતત અમેરિકી સૈન્ય હાજરીનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે અને તેને પોતાના વિસ્તારની સુરક્ષા માટે જોખમ ગણાવે છે.
અનેક દેશોની નજર
ટ્રમ્પના નિવેદન બાદ યુરોપિયન દેશો, એશિયાઈ આયાતકારો અને ગલ્ફ દેશો સમગ્ર સ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યા છે. કારણ કે હોર્મુઝમાં કોઈપણ મોટો ફેરફાર વૈશ્વિક વેપાર, ઊર્જા પુરવઠો અને આર્થિક સ્થિરતા પર સીધી અસર કરી શકે છે.ભારત જેવા દેશો માટે પણ હોર્મુઝનું મહત્વ ઘણું છે, કારણ કે દેશ પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો ગલ્ફ દેશોમાંથી આયાત કરે છે.
આગળ શું?
ટ્રમ્પનું આ નિવેદન હાલમાં રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યું છે. જોકે આ પ્રકારનો ટોલ ટેક્સ લાગુ કરવા અંગે હજુ કોઈ સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા જાહેર થઈ નથી. પરંતુ જો ભવિષ્યમાં આ મુદ્દે કોઈ નિર્ણય લેવાશે તો તેની અસર માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન સુધી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના વેપાર, શિપિંગ અને ઊર્જા બજાર પર પડી શકે છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ પહેલેથી જ વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર રહ્યો છે. હવે ટ્રમ્પના નવા નિવેદન બાદ આ વિસ્તાર ફરી એકવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે અને વિશ્વભરના દેશો આગામી ઘટનાઓ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે.
