અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધ્યો તણાવ, હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને વૈશ્વિક ચિંતા,ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ઈરાનને ખુલ્લી ચેતવણી, યુદ્ધવિરામ પર અનિશ્ચિતતા; કાચા તેલના ભાવમાં ઉછાળો અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર સંકટના વાદળ
મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા, ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો તણાવ હવે વધુ ગંભીર બની રહ્યો છે. યુદ્ધવિરામની ચર્ચાઓ વચ્ચે ફરી હુમલાઓ, ધમકીઓ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગને લઈને વધતા સંઘર્ષે સમગ્ર વિશ્વની ચિંતા વધારી દીધી છે. અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને કડક ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે “સમય ઝડપથી પસાર થઈ રહ્યો છે” અને જો ઈરાન ઝડપથી સમજૂતી નહીં કરે તો પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ બની શકે છે.
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલી શાંતિ વાટાઘાટો અટવાઈ ગઈ છે. બંને દેશો એકબીજા પર યુદ્ધવિરામના ભંગના આરોપો મૂકી રહ્યા છે. ખાસ કરીને હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)ને લઈને સૌથી વધુ તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે. આ જળમાર્ગ વિશ્વ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલ અને LNG સપ્લાય અહીંથી પસાર થાય છે.
ઈરાને અગાઉ હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર નિયંત્રણ કડક બનાવતાં અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોને રોક્યા હતા. ત્યારબાદ અમેરિકા અને તેની સહયોગી શક્તિઓએ સમુદ્રી સુરક્ષા અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. અમેરિકાએ “ઓપરેશન પ્રોજેક્ટ ફ્રીડમ” હેઠળ વેપારી જહાજોને સૈન્ય સુરક્ષા આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. જોકે બાદમાં સ્થિતિ વધુ તંગ બનતાં આ અભિયાન તાત્કાલિક સ્થગિત કરાયું હતું.
અહેવાલો મુજબ ઈરાન હવે હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતાં જહાજો માટે નવી નિયંત્રણ વ્યવસ્થા જાહેર કરવાની તૈયારીમાં છે. ઈરાનનો દાવો છે કે જે દેશો તેની સાથે સહકાર રાખશે તેમને જ સુરક્ષિત પસાર થવાની મંજૂરી મળશે. બીજી તરફ અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો આને વૈશ્વિક વેપાર માટે મોટો ખતરો માની રહ્યા છે.આ સમગ્ર સંકટ વચ્ચે યુએઈ (UAE)ના બરાકાહ ન્યૂક્લિયર પ્લાન્ટ નજીક ડ્રોન હુમલો થવાથી પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની ગઈ છે. યુએઈએ આ હુમલાને “આતંકવાદી કાર્યવાહી” ગણાવી તપાસ શરૂ કરી છે. જોકે સત્તાવાર રીતે કોઈ મોટા નુકસાન અથવા રેડિયેશન લીકની માહિતી સામે આવી નથી.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર પણ ઈરાન સામે કડક વલણ દાખવ્યું છે. તેમણે ઈરાનને ચેતવણી આપતાં કહ્યું કે જો ઝડપી સમજૂતી નહીં થાય તો અમેરિકા વધુ કડક પગલાં લઈ શકે છે. કેટલાક અહેવાલોમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકા ફરી ઈરાન પર સૈન્ય કાર્યવાહી માટે તૈયારી કરી રહ્યું છે.વિશ્વભરના બજારો પર પણ આ તણાવની સીધી અસર જોવા મળી રહી છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં અવરોધની ભીતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં મોટો ઉછાળો નોંધાયો છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને WTI ક્રૂડના ભાવમાં તેજી આવી છે. નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ બનશે તો વિશ્વભરમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે અને મોંઘવારી વધુ વધી શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવને કારણે અનેક દેશોએ પોતાના નાગરિકોને સાવચેતી રાખવાની સલાહ આપી છે. કેટલીક શિપિંગ કંપનીઓએ પણ હોર્મુઝ માર્ગથી જહાજ મોકલવાનું મર્યાદિત કર્યું છે. અહેવાલો મુજબ હજારો જહાજો અને નાવિકો હજુ પણ ખાડી વિસ્તારમાં ફસાયેલા છે.આ દરમિયાન ઇઝરાયેલ અને લેબનોન વચ્ચે પણ અથડામણો ચાલુ છે. હિઝબુલ્લાહ અને ઇઝરાયેલી દળો વચ્ચે છૂટક હુમલાઓના અહેવાલો સામે આવી રહ્યા છે, જેના કારણે યુદ્ધવિરામની સંભાવનાઓ વધુ નબળી પડી રહી છે.
વિશ્વભરના રાજદ્વારી વર્તુળોમાં હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ફરી સંપૂર્ણ યુદ્ધ શરૂ થશે કે પછી રાજદ્વારી પ્રયાસો દ્વારા પરિસ્થિતિ નિયંત્રણમાં આવશે. હાલ માટે સમગ્ર વિશ્વની નજર મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ અને આગામી દિવસોમાં થનારી રાજકીય તથા સૈન્ય હલચલ પર ટકી રહી છે.
