હંગેરીની ૨૦૨૬ની ચૂંટણી યુરોપના રાજકારણમાં એક ઐતિહાસિક વળાંક તરીકે જોવામાં આવે છે. સતત ૧૬ વર્ષ સુધી સત્તામાં રહેલા વડા પ્રધાન વિક્ટર ઓર્બાનને પીટર મજ્યરની ટિસા પાર્ટીએ પરાજય આપ્યો. આ પરિણામ માત્ર સરકાર બદલાવાની ઘટના નથી, પરંતુ સત્તાના કેન્દ્રીકરણ, આર્થિક અસંતોષ અને લોકશાહી સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા અંગેનો મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ પણ છે.
૩૧ મે, ૧૯૬૩ના રોજ જન્મેલા ઓર્બાન કાયદાના અભ્યાસ પછી રાજકારણમાં પ્રવેશ્યા. ૧૯૮૯માં સોવિયેત સૈનિકોને હંગેરીમાંથી પાછા બોલાવવાની તેમની માગે તેમને રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓળખ અપાવી. ૧૯૯૮માં તેઓ પ્રથમ વખત વડા પ્રધાન બન્યા, પરંતુ ૨૦૦૨માં સત્તા ગુમાવી. ૨૦૧૦માં તેમણે જોરદાર વાપસી કરી અને તેમની પાર્ટીને સંસદમાં બે તૃતિયાંશ બહુમતી મળી ત્યારથી તેમણે હંગેરીના રાજકીય માળખામાં વ્યાપક ફેરફારો કર્યા.
સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ અને લોકશાહી સામેના પ્રશ્નો
ઓર્બાન સરકારે બંધારણ, ચૂંટણીના નિયમો, ન્યાયતંત્ર અને સરકારી સંસ્થાઓમાં ફેરફારો કર્યા. સરકારનાં સમર્થકો આ પગલાંને રાષ્ટ્રીય હિતમાં જરૂરી સુધારા ગણાવતાં હતાં, જ્યારે વિરોધીઓએ ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને મીડિયા પર સરકારના પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સરકારી જાહેરાતોની વહેંચણી અને સરકારની નજીકનાં ઉદ્યોગજૂથોને મળતા લાભ અંગે પણ પ્રશ્નો ઊઠ્યા હતા. ૨૦૨૨માં યુરોપિયન સંસદે હંગેરીની રાજકીય વ્યવસ્થાને ‘ચૂંટણી આધારિત નિરંકુશતા’ તરીકે વર્ણવી હતી. આ વિવાદનો મૂળ પ્રશ્ન એ હતો કે ચૂંટણી યોજાતી હોવા છતાં સરકાર પર અંકુશ રાખતી સંસ્થાઓ કેટલી સ્વતંત્ર રહી હતી.
રાષ્ટ્રવાદ અને વિદેશનીતિ
ઓર્બાનની સફળતામાં રાષ્ટ્રવાદી રાજકારણનો મોટો ફાળો હતો. તેમણે સ્થળાંતર પર નિયંત્રણ, સરહદોની સુરક્ષા, ખ્રિસ્તી સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વને મહત્ત્વ આપ્યું. તેમનાં સમર્થકો માટે આ નીતિઓ રાષ્ટ્રીય હિતોની રક્ષા કરતી હતી, જ્યારે ટીકાકારોના મતે તેનાથી રાજકીય ધ્રુવીકરણ વધ્યું. રશિયા સાથે ઊર્જાસંબંધો જાળવવા અને યુક્રેન અંગે યુરોપિયન સંઘની નીતિઓ સાથે મતભેદ રાખવાને કારણે પણ ઓર્બાન સરકાર પશ્ચિમી સાથી દેશોથી ઘણી વાર અલગ પડી. કાયદાના શાસન અને સરકારી નાણાંના ઉપયોગ અંગેની ચિંતાઓને પગલે યુરોપિયન સંઘે હંગેરી માટેની કેટલીક નાણાંકીય સહાય રોકી રાખી હતી.
પીટર મજ્યરનો ઉદય અને જનતાનો ચુકાદો
ઓર્બાનના પતનમાં આર્થિક અસંતોષે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. જીવનનિર્વાહનો વધતો ખર્ચ, નબળી આર્થિક ગતિ અને આરોગ્ય સહિતની જાહેર સેવાઓની સ્થિતિ મતદારો માટે ચિંતાના મુદ્દા બન્યા. સરકારની નજીકના ઉદ્યોગપતિઓને મળતા લાભ અંગેના આરોપોએ પણ અસંતોષ વધાર્યો. પીટર મજ્યર અગાઉ ઓર્બાનની રાજકીય વ્યવસ્થાનો ભાગ હતા. ૨૦૨૪માં એક માફી સંબંધિત વિવાદ બાદ તેઓ સરકારથી અલગ થયા અને ટિસા પાર્ટીના નેતા તરીકે આગળ આવ્યા. તેમણે ભ્રષ્ટાચાર સામે કાર્યવાહી, જાહેર સેવાઓમાં સુધારા, સંસ્થાકીય સ્વતંત્રતા અને યુરોપિયન સંઘ સાથે સંબંધો સુધારવાનાં વચનો આપ્યાં. ચૂંટણીમાં ટિસા પાર્ટીને ૧૯૯માંથી ૧૪૧ બેઠકો મળી, જ્યારે ઓર્બાનના ફિડેઝ-કેડીએનપી ગઠબંધનને ૫૨ બેઠકો મળી. આ પરિણામે સત્તા પરિવર્તનનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
ભારત માટે શું સંદેશ?
હંગેરીની ચૂંટણી ભારત સહિત વિશ્વની લોકશાહીઓ માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: શું ચૂંટણીમાં બહુમતી મેળવવી જ લોકશાહીની સંપૂર્ણ કસોટી છે, કે ન્યાયતંત્ર, મીડિયા અને અન્ય સંસ્થાઓની સ્વતંત્રતા પણ એટલી જ જરૂરી છે? ઓર્બાનની સફર દર્શાવે છે કે લાંબો કાર્યકાળ સત્તાની કાયમી ખાતરી આપતો નથી. આર્થિક અસંતોષ, જનવિશ્વાસમાં ઘટાડો અને વિશ્વસનીય વિરોધ પક્ષનું નિર્માણ રાજકીય ચિત્ર બદલી શકે છે. મજ્યરની જેમ જ નવી સરકારો માટે સાચી કસોટી એ હશે કે તેઓ ભ્રષ્ટાચાર સામે નિષ્પક્ષ કાર્યવાહી કરે, સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવે અને મતદારોને આપેલાં વચનો પૂર્ણ કરે. લોકશાહીમાં સત્તા લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે, પરંતુ જનતાનો વિશ્વાસ ગુમાવ્યા પછી તેને જાળવી રાખવો મુશ્કેલ બની જાય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
