અમેરિકન ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયામાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. રૂપિયો તેના અત્યાર સુધીના સૌથી નીચા સ્તરની નજીક પહોંચતાં ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક (RBI)એ ચલણ બજારમાં અસ્થિરતા ઘટાડવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં જાહેર કર્યાં છે. આ પગલાંનો મુખ્ય હેતુ ડોલરની સટ્ટાકીય માંગને નિયંત્રિત કરવાનો, વિદેશી ચલણના વ્યવહારોમાં શિસ્ત લાવવાનો અને સરકારી ઓઇલ કંપનીઓને ડોલર મેળવવામાં સરળતા આપવાનો છે. શુક્રવારે ડોલર સામે રૂપિયો 96.73ના સ્તરે બંધ થયો હતો, જ્યારે તેનું અત્યાર સુધીનું સૌથી નીચું સ્તર 96.96 રહ્યું છે. RBIએ જાહેર કરેલી નવી વ્યવસ્થામાં સરકારી ઓઇલ કંપનીઓ માટે ખાસ ડોલર વિંડો શરૂ કરવાનો નિર્ણય મહત્ત્વનો છે. આ સુવિધા 12 ઓક્ટોબર, સોમવારથી લાગુ થશે. તેના હેઠળ ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC), હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (HPCL) અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન (BPCL)ને તેમની દૈનિક જરૂરિયાત મુજબ અમેરિકન ડોલર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. આ કંપનીઓને અધિકૃત બેન્કો મારફતે RBI તરફથી ડોલર પૂરા પાડવામાં આવશે. આ વ્યવસ્થા આગામી સૂચના સુધી ચાલુ રહેશે.
ભારત મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલની આયાત કરે છે અને તેની ચૂકવણી મુખ્યત્વે ડોલરમાં કરવામાં આવે છે. તેથી ઓઇલ કંપનીઓને ડોલર ખરીદવા માટે ખુલ્લા બજારમાં જવું પડે ત્યારે ડોલરની માંગ વધે છે. RBIની ખાસ વિંડો દ્વારા આ કંપનીઓની જરૂરિયાત પૂરી થવાથી ખુલ્લા બજાર પરનું દબાણ ઘટવાની આશા છે. જોકે, આ પગલાથી રૂપિયાના ઘટાડા પર કેટલી અસર પડશે તે વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ અને ડોલરની માંગ પર પણ નિર્ભર રહેશે. RBIએ વિદેશી ચલણના ડેરિવેટિવ્ઝ વ્યવહારો અંગે પણ નિયમો કડક બનાવ્યા છે. ડોલર સામે રૂપિયાની વધતી અસ્થિરતા વચ્ચે સટ્ટાકીય વ્યવહારોને નિયંત્રિત કરવા માટે કેટલીક મર્યાદાઓમાં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. અંતર્ગત, પૂરતા આધારભૂત વિદેશી ચલણના જોખમના પુરાવા વિના કરી શકાય તેવા વ્યવહારોની મર્યાદા 100 મિલિયન ડોલરથી ઘટાડીને 5 મિલિયન ડોલર કરવામાં આવી છે. આથી મોટા પ્રમાણમાં આધારભૂત વ્યવહાર વિના ફોરેક્સ પોઝિશન લેવાનું વધુ મુશ્કેલ બનશે.
બીજા મહત્વના પગલાં તરીકે, 20 લાખ ડોલરથી વધુના પાત્ર વિદેશી ચલણ ડેરિવેટિવ્ઝ કરારો માટે 20 ટકા ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રિઝર્વ (FERR)ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ નિયમ હેઠળ સંબંધિત ડીલરોએ પાત્ર કરારના મૂલ્યના 20 ટકા જેટલી રકમ રોકડ અનામત તરીકે રાખવાની રહેશે. આથી આવા વ્યવહારોનો ખર્ચ વધી શકે છે અને બજારમાં અતિશય સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિ પર અંકુશ લાવવામાં મદદ મળી શકે છે. આ ઉપરાંત, એક જ વિદેશી ચલણના જોખમ સામે એકથી વધુ જગ્યાએ હેજિંગ કરીને વધારાનું જોખમ ઊભું ન થાય તે માટે દસ્તાવેજીકરણની પ્રક્રિયા પણ કડક બનાવવામાં આવી છે. ગ્રાહકોના વ્યવહારો પાછળ વાસ્તવિક જોખમ છે કે નહીં તેની ચકાસણી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સાથે જ, રદ કરાયેલા ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્ઝ કરારોને ફરીથી બુક કરવા અંગે પણ નિયંત્રણો લાવવામાં આવ્યાં છે. આ પગલાંનો હેતુ વાસ્તવિક વ્યાપારી જરૂરિયાત માટે હેજિંગ અને સટ્ટાકીય વ્યવહારો વચ્ચે સ્પષ્ટતા લાવવાનો છે.
રૂપિયાના ઘટાડા પાછળ માત્ર સ્થાનિક બજારનાં પરિબળો જ જવાબદાર નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ઊંચા ભાવ, અમેરિકાના બોન્ડ પર મળતું ઊંચું વળતર અને વિદેશી રોકાણના પ્રવાહમાં ફેરફાર પણ રૂપિયાને અસર કરે છે. ક્રૂડ ઓઇલ મોંઘું થાય ત્યારે ભારતની આયાત પાછળ ડોલરની જરૂરિયાત વધે છે, જેના કારણે ચલણ પર દબાણ વધી શકે છે. દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે. 2 ઓક્ટોબરે પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર 12.95 અબજ ડોલર ઘટીને 734.60 અબજ ડોલર રહ્યું હતું. ચલણ બજારમાં દખલ અને ડોલરની માંગને પહોંચી વળવા માટેના પગલાંને કારણે ભંડારમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. RBIનાં આ પગલાંથી ટૂંકા ગાળામાં રૂપિયાની અસ્થિરતા ઘટાડવામાં અને ડોલરની સટ્ટાકીય માંગ પર અંકુશ લાવવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, રૂપિયો ફરી મજબૂત બનશે કે નહીં તે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, વિદેશી રોકાણ, વૈશ્વિક ડોલરની સ્થિતિ અને બજારમાં ડોલરની વાસ્તવિક માંગ જેવા પરિબળો પર આધારિત રહેશે.
