નવી દિલ્હી ખાતે આયોજિત એ.જી. નૂરાની મેમોરિયલ લેક્ચર દરમિયાન પૂર્વ ઉપરાષ્ટ્રપતિ હામિદ અન્સારીએ પૂર્વ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુના એક જૂના નિવેદનનો ઉલ્લેખ કરતાં ભારતમાં સાંપ્રદાયિકતા અને રાષ્ટ્રવાદને લઈને પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. અન્સારીએ પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું કે નેહરુએ એક વખત ભારત માટેના સંભવિત ખતરા અંગે વાત કરતાં કમ્યુનિઝમ કરતાં હિન્દુ જમણેરી સાંપ્રદાયિકતાને મોટો પડકાર ગણાવ્યો હતો.
અન્સારી 18 સપ્ટેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં આયોજિત ત્રીજા એ.જી. નૂરાની મેમોરિયલ લેક્ચરમાં સંબોધન કરી રહ્યા હતા. આ કાર્યક્રમ બંધારણવિદ્, લેખક અને રાજકીય ટિપ્પણીકાર અબ્દુલ ગફૂર નૂરાનીના જીવન અને કાર્યને યાદ કરવા માટે યોજાયો હતો. પોતાના ભાષણમાં અન્સારીએ નૂરાનીના 2019માં પ્રકાશિત થયેલા પુસ્તક ‘The RSS: A Menace to India’**નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.અન્સારીએ જણાવ્યું કે નૂરાનીએ પોતાના પુસ્તકના પરિચયમાં વિદેશ મંત્રાલયના અધિકારીઓની એક બેઠક દરમિયાન નેહરુ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અન્સારીના જણાવ્યા મુજબ, આ ટિપ્પણીને તે સમયના વિદેશ સચિવ જગત સિંહ ગુન્ડેવિયાએ નોંધેલી હતી. તેમાં નેહરુને ટાંકીને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ભારત માટેનો ખતરો કમ્યુનિઝમ નહીં, પરંતુ હિન્દુ જમણેરી સાંપ્રદાયિકતા છે.
અન્સારીએ નૂરાનીના લેખન, વિચારોની પણ ચર્ચા કરી હતી.તેમણે કહ્યું કે નૂરાનીએ બંધારણીય વ્યવસ્થા, ધર્મનિરપેક્ષતા, લઘુમતી અધિકારો અને ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ જેવા મુદ્દાઓ પર વ્યાપક રીતે લખ્યું હતું. નૂરાનીના પુસ્તકના સંદર્ભમાં અન્સારીએ ભારતના રાષ્ટ્રવાદમાં આવેલા ફેરફારો અંગે પણ ચર્ચા કરી હતી.ભાષણ દરમિયાન અન્સારીએ ‘સિવિક નેશનલિઝમ’ અને ‘કલ્ચરલ નેશનલિઝમ’ વચ્ચેના તફાવતનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, ભારતમાં તાજેતરના વર્ષોમાં એવી કેટલીક રાજકીય અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ જોવા મળી રહી છે, જે નાગરિક આધારિત રાષ્ટ્રવાદના સિદ્ધાંત અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. તેમણે એવો પણ દાવો કર્યો કે આવી પ્રવૃત્તિઓમાં ધાર્મિક ઓળખના આધારે નાગરિકોને અલગ પાડવાની અને અસહિષ્ણુતાને પ્રોત્સાહન આપવાની વૃત્તિ જોવા મળે છે.અન્સારીએ પોતાના સંબોધનમાં કાયદાના શાસન અને બંધારણીય મૂલ્યોની ચર્ચા કરતાં જણાવ્યું હતું કે આવા મુદ્દાઓનો સામનો કાયદાકીય અને રાજકીય રીતે થવો જોઈએ. તેમણે નૂરાનીના અભ્યાસ અને લેખનને યાદ કરતાં રાષ્ટ્રવાદ, ધાર્મિક ઓળખ અને રાજકીય સત્તા જેવા મુદ્દાઓ પર ચાલી રહેલી ચર્ચાને પણ સ્પર્શી હતી.
હામિદ અન્સારી દ્વારા નેહરુના જૂના નિવેદનનો ઉલ્લેખ થતાં આ મુદ્દો ફરીથી જાહેર ચર્ચામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને નેહરુના વિચારો, નૂરાનીના લેખન અને ભારતમાં સાંપ્રદાયિક રાજકારણ અંગે અલગ-અલગ રાજકીય અને સામાજિક વર્ગોમાં વિવિધ અર્થઘટનો જોવા મળી રહ્યા છે. અન્સારીએ જોકે પોતાના ભાષણમાં આ નિવેદનને નેહરુના નામે અને નૂરાનીના પુસ્તકના સંદર્ભ સાથે રજૂ કર્યું હતું.આ સમગ્ર ચર્ચાનો કેન્દ્રબિંદુ ભારતના રાષ્ટ્રવાદનું સ્વરૂપ, ધાર્મિક ઓળખ, સાંપ્રદાયિક રાજકારણ અને બંધારણીય મૂલ્યો છે. નેહરુના ઐતિહાસિક નિવેદનનો અન્સારીએ વર્તમાન સંદર્ભમાં ઉલ્લેખ કર્યો હોવાથી રાજકીય ક્ષેત્રમાં પણ તેના અર્થ અને પ્રાસંગિકતા અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
