ઇઝરાયલમાં આજે સંસદીય ચૂંટણીઓ યોજાઈ રહી છે. દેશની ૧૨૧ બેઠકોમાંથી ૬૧ બેઠકો જીતનાર પક્ષ કે ગઠબંધન સરકાર બનાવશે. ઇઝરાયલી રાજકારણને જોતાં કોઈ એક પક્ષ માટે ૬૧ બેઠકો જીતવી લગભગ અશક્ય છે. વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ માટે આ ચૂંટણી જીતવી અત્યંત મુશ્કેલ બની ગઈ છે. જો કે, નેતન્યાહૂ ગઠબંધન સરકાર બનાવવામાં માહિર છે. મોટા ભાગના સર્વે સૂચવે છે કે તેમના માટે ફરીથી વડા પ્રધાન બનવું મુશ્કેલ બનશે. નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા પછી ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના સંબંધો નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત થયા છે. મોદી બે વાર ઇઝરાયલની મુલાકાત લેનારા એકમાત્ર વડા પ્રધાન છે. વડા પ્રધાન નેતન્યાહૂ સાથેની તેમની મિત્રતા સ્પષ્ટ છે. જ્યારે વડા પ્રધાન મોદી ફેબ્રુઆરીમાં તેલ અવીવની મુલાકાતે ગયા હતા, ત્યારે તેમણે સંપૂર્ણ ગંભીરતા સાથે કહ્યું હતું કે ભારત ઇઝરાયલ સાથે મજબૂત રીતે ઊભું છે.
મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેની મિત્રતામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સંરક્ષણ, ગુપ્તચર અને રાજદ્વારી ક્ષેત્રે બંને દેશો વચ્ચે મજબૂત સંબંધો વિકસાવ્યા છે. ઇઝરાયલે ભારતને ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજી પૂરી પાડી છે અને ઘણી ઇઝરાયલી સંરક્ષણ કંપનીઓએ ભારતમાં ફેક્ટરીઓ સ્થાપિત કરી છે. તેથી, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો નેતન્યાહૂ આ ચૂંટણી પછી વડા પ્રધાનપદ છોડી દેશે તો શું બંને દેશો વચ્ચેની વિકસિત ભાગીદારી નબળી પડશે?
બેન્જામિન નેતન્યાહૂ સત્તાવિરોધી લહેર અને ઉંમરના પરિબળનો સામનો કરી રહ્યા છે. વધુમાં, તેમને ઇઝરાયલ સંરક્ષણ દળોના ભૂતપૂર્વ ચીફ ઓફ સ્ટાફ આઈઝેનકોટ તરફથી મજબૂત પડકારનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. બેન્જામિન નેતન્યાહૂને અમેરિકાનો પણ મજબૂત ટેકો છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તેમને જીતાડવા માગે છે. જો તેઓ સત્તામાં પાછા ફરે તો તેમણે ઇરાન યુદ્ધને તેના અંત સુધી લઈ જવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી છે. નેતન્યાહૂ પાસે હજુ પણ સત્તામાં પાછા ફરવાની સારી તક છે. તેમના વિરોધીઓ ઇઝરાયલની સુરક્ષાના મુદ્દાઓ પર મજબૂત દૃષ્ટિકોણ ઘડવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. તેથી જનતા પાસે સરકાર બદલવાનું કોઈ મજબૂત કારણ નથી. તેમને સત્તા પરથી દૂર કરવા પાછળનું એકમાત્ર કારણ ધાર્મિક જૂથો વચ્ચેની આંતરિક ચર્ચાઓ હોવાનું જણાય છે.
જો બેન્જામિન નેતન્યાહૂ હારી જાય, તો ઇઝરાયલના વડા પ્રધાન કોણ બની શકે? ઇઝરાયલની જટિલ રાજકીય પરિસ્થિતિ અને લગભગ એક ડઝન પક્ષોની હાજરીને કારણે, કોઈ પણ પરિણામની ચોક્કસ આગાહી કરી શકતું નથી. ફક્ત ૧૨૧ બેઠકો અને દેશના વિવિધ ભાગોમાં ઘણા પક્ષોના અલગ અલગ સમર્થન આધારો હોવાને કારણે દરેક બેઠક નોંધપાત્ર રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ગાદી આઇઝેનકોટ સૌથી સંભવિત દાવેદાર હોવાનું જણાય છે.
તેઓ યાશર પાર્ટીનું નેતૃત્વ કરે છે, જે એક મધ્યવાદી પાર્ટી છે, જેમાં ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન નફતાલી બેનેટનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે ભારતના મજબૂત સમર્થક છે. નફતાલી બેનેટે ટુગેધર તરીકે ઓળખાતા યૈર લેપિડ સાથે જોડાણ કર્યું છે. નફતાલી બેનેટ પણ વડા પ્રધાનપદની રેસમાં મુખ્ય દાવેદાર છે. આ બે ઉપરાંત, ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન એવિગ્ડોર લિબરમેન અને ભૂતપૂર્વ જનરલ યૈર ગોલાન પણ રેસમાં છે.
ભારત અને ઇઝરાયલે ગયા વર્ષે નવેમ્બરમાં એક ઐતિહાસિક સંરક્ષણ સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ત્યાર બાદ, આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તેલ અવીવ મુલાકાત દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે ટેકનોલોજી, સાયબર સુરક્ષા, અવકાશ અને સંરક્ષણ ઉત્પાદન પર અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ કરારો પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. હાલમાં મુક્ત વેપાર કરાર માટે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે.
ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચે ૨૦૨૫-૨૬ નાણાંકીય વર્ષમાં દ્વિપક્ષીય વેપાર ૩.૯૩ અબજ ડોલર હોવાનો અંદાજ હતો, જેને બંને દેશોએ ઝડપથી વિસ્તૃત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. ઈઝરાયલની ભારત માટેની નીતિ બેન્જામિન નેતન્યાહૂના યુગ પહેલાંની છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમના ઉદ્દેશો માટે કાયદેસરતા મેળવવાના તેમના પ્રયાસો પર આધારિત છે. જો સત્તામાં પરિવર્તન આવે તો પણ, બંને દેશો વચ્ચે જોડાણની આ નીતિ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. જો કે, તેમના વિરોધીએ નેતન્યાહૂના સુરક્ષા સિદ્ધાંતો વિશે ખંચકાટ વ્યક્ત કર્યો છે.
ઇઝરાયલી લેખક અને રાજકીય વિશ્લેષક એલેક પોલાર્ડ માને છે કે ભારત અને ઇઝરાયલે સંરક્ષણ, ટેકનોલોજી અને રાજદ્વારી ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. આ સંબંધ એટલો મજબૂત બની ગયો છે કે સરકાર બદલવાથી તેના પર કોઈ અસર થશે નહીં. જો કે, તેમણે એ પણ સ્વીકાર્યું કે કોઈ પણ નવા વડા પ્રધાન માટે નેતન્યાહૂ અને મોદી વચ્ચે જે ઉષ્માભર્યો સંબંધ વિકસ્યો છે તેવો સંબંધ બનાવવો એક પડકાર હશે.
ઇઝરાયલ અને ભારત સારા મિત્રો રહેશે અને તેમના ગાઢ સંબંધો અકબંધ રહેશે. ઇઝરાયલમાં આ ભાગીદારીનું ખૂબ મૂલ્ય છે, પરંતુ જે પણ નવા વડા પ્રધાન બનશે તેમણે મોદી સાથે પોતાના સંબંધો વિકસાવવા પડશે. જોર્ડન, લિબિયા અને માલ્ટામાં ભારતના રાજદૂત તરીકે સેવા આપી ચૂકેલા ભૂતપૂર્વ રાજદ્વારી અનિલ ત્રિગુણાયતે કહ્યું કે ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના સંબંધો ગમે તે સરકાર સત્તામાં આવે તો પણ સમાન રહેશે. કૃષિ, સંરક્ષણ, ગુપ્તચર અને આતંકવાદવિરોધી કામગીરી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોના પાયાના પથ્થરો છે.
આઈઝેનકોટ ઈઝરાયલી સેનાના ભૂતપૂર્વ વડા અને એક શક્તિશાળી વ્યક્તિ છે. ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ ગાઝા પર હમાસના હુમલા પછી તેઓ નેતન્યાહૂ દ્વારા રચાયેલી કટોકટી સરકારમાં જોડાયા હતા. આઈઝેનકોટના પુત્ર ગેલનું ગાઝા યુદ્ધમાં મૃત્યુ થયું હતું. ૨૦૨૪ માં તેમણે એમ કહીને કટોકટી સરકાર છોડી દીધી કે સરકાર પાસે કોઈ વ્યૂહરચનાનો અભાવ છે. તેમણે વારંવાર વડા પ્રધાન નેતન્યાહૂ પર સ્પષ્ટ વ્યૂહરચનાનો અભાવ હોવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. આઈઝેનકોટ હવે યાશર પાર્ટીના વડા છે અને એક મજબૂત નેતા તરીકે ઊભરી આવ્યા છે.
જો કે તેમણે હજુ સુધી ભારત પ્રત્યેની તેમની નીતિ જાહેર કરી નથી. જો તેઓ વડા પ્રધાન બનશે, તો તેઓ ચોક્કસપણે નવી દિલ્હી સાથે સંબંધોને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરશે. મોટા ભાગના ઇઝરાયલી નેતાઓને ભારતના મજબૂત સમર્થક માનવામાં આવે છે. ઈરાન અને ગાઝા અંગે આઈઝેનકોટના વિચારો નેતન્યાહૂ જેવા જ મજબૂત છે. તેથી, જો આઈઝેનકોટ વડા પ્રધાન બને તો ભારત અંગેના તેમના વિચારો બદલાય તેવી શક્યતા ખૂબ જ ઓછી છે. જો કે, વર્તમાન પરિસ્થિતિ અને જટિલ રાજકીય પરિદૃશ્યને જોતાં, દેશના આગામી વડા પ્રધાન કોણ હશે તેની આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે.
ઇઝરાયલના ઇતિહાસના સૌથી ભયંકર હુમલાના લગભગ ત્રણ વર્ષ પછી, દેશભરનાં મતદારો મતદાન કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ ચૂંટણી ફક્ત બેન્જામિન નેતન્યાહૂ અને તેમનાં વિરોધીઓનું રાજકીય ભવિષ્ય જ નહીં પરંતુ ઇઝરાયલની દિશા પણ નક્કી કરશે તેવી અપેક્ષા છે. ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ હમાસના નેતૃત્વ હેઠળના હત્યાકાંડ પછી આ પ્રથમ સામાન્ય ચૂંટણી હશે.
આ ચૂંટણી એવા સમયે આવી રહી છે જ્યારે દેશમાં હુમલાની જવાબદારી નક્કી કરવા, લશ્કરી સેવાનો બોજ વહેંચવા અને લોકશાહી સંસ્થાઓ અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા જેવા મુદ્દાઓ પર તીવ્ર ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઘણા વિશ્લેષકો માને છે કે આ ચૂંટણીનાં પરિણામો ઇઝરાયલની આંતરિક રાજનીતિ તેમજ તેના પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો પર મોટી અસર કરી શકે છે. નેતન્યાહુની વિરોધી છાવણી લઘુમતી સરકાર બનાવવાની શક્યતા પર ચર્ચા કરી રહી છે. ઇઝરાયલી સંસદ (નેસેટ) માં કુલ ૧૨૦ બેઠકો છે. મતદારો તેમની પસંદગીના કોઈ પણ પક્ષને મત આપી શકે છે. કોઈ પક્ષને તેના મતોની સંખ્યાના પ્રમાણમાં સંસદમાં બેઠકો મળે છે.
ઇઝરાયલી મતદારો સૌથી મોટા પક્ષ અથવા અન્ય કોઈ પણ પક્ષને મત આપી શકે છે. કોઈ પક્ષને કેટલી બેઠકો મળે છે તે તેના પર આધાર રાખે છે કે તે સંસદમાં કેટલા પ્રતિનિધિઓ મોકલી શકે છે, પછી ભલે તે શાસક ગઠબંધનમાં હોય કે વિપક્ષમાં. મતગણતરી પૂર્ણ થયા પછી ઇઝરાયલી રાષ્ટ્રપતિ નક્કી કરશે કે કયા પક્ષને સરકાર બનાવવાની પહેલી તક મળશે. તે પક્ષને ૨૮ દિવસનો સમય આપવામાં આવશે. જો તે નિષ્ફળ જાય તો બીજા ક્રમના સૌથી મોટા પક્ષને આ તક આપવામાં આવશે. જો તે પણ નિષ્ફળ જાય, તો ૯૦ દિવસની અંદર નવી ચૂંટણીઓ યોજી શકાય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
