શંકાસ્પદ એનજીઓ સામે ‘સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક’ની તૈયારી?
ભારતમાં કાર્યરત બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) અને તેમને મળતા વિદેશી ભંડોળ (Foreign Funding) પર કેન્દ્ર સરકારે વધુ કડક નિયંત્રણ લાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલાં શરૂ કર્યા છે. વિદેશી ફંડના ઉપયોગમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને નાણાંના દુરુપયોગને રોકવા માટે Foreign Contribution Regulation Act (FCRA) હેઠળ નવી વ્યવસ્થાને અનૌપચારિક રીતે “FCRA 2.0” તરીકે જોવામાં આવી રહી છે. સરકારનું માનવું છે કે વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ માત્ર જાહેરહિત અને કાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે જ થવો જોઈએ અને તેનો ઉપયોગ ભારતના હિત વિરુદ્ધ અથવા ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ માટે ન થવો જોઈએ.
FCRAનો મૂળ હેતુ એ છે કે વિદેશી યોગદાન સ્વીકારતી સંસ્થાઓ કાયદાકીય માળખા હેઠળ કાર્ય કરે અને કોઈપણ પ્રકારની એવી પ્રવૃત્તિમાં સામેલ ન થાય જે દેશની સુરક્ષા, સાર્વભૌમત્વ, જાહેર વ્યવસ્થા અથવા રાષ્ટ્રીય હિતને નુકસાન પહોંચાડે. કેન્દ્ર ગૃહ મંત્રાલય FCRAના અમલીકરણ માટે જવાબદાર છે અને તમામ નોંધણી, રિન્યુઅલ, રિટર્ન તેમજ તપાસની પ્રક્રિયા તેની દેખરેખ હેઠળ થાય છે. છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં સરકારે હજારો એનજીઓની નોંધણીની સમીક્ષા કરી છે. જ્યાં નિયમોનું પાલન ન થયું હોય, વાર્ષિક હિસાબો સમયસર ન આપ્યા હોય,ફંડના ઉપયોગમાં ગેરરીતિ જોવા મળી હોય અથવા શંકાસ્પદ નાણાકીય વ્યવહારો સામે આવ્યા હોય ત્યાં નોંધણી રદ કરવા સહિતના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે કાયદાનું પાલન કરતી સંસ્થાઓને કોઈ મુશ્કેલી નહીં પડે, પરંતુ નિયમોના ભંગ સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.
નવી વ્યવસ્થામાં ડિજિટલ મોનિટરિંગને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. એનજીઓ દ્વારા મળતા દરેક વિદેશી ફંડ, તેના સ્ત્રોત, ખર્ચ અને વાર્ષિક હિસાબોની વધુ અસરકારક રીતે ઓનલાઇન ચકાસણી થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આથી શંકાસ્પદ વ્યવહારો ઝડપથી ઓળખી શકાય અને જરૂરી હોય ત્યાં તપાસ શરૂ કરી શકાય. સરકારનું માનવું છે કે કેટલાક કેસોમાં વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ સામાજિક સેવા કરતાં વધુ રાજકીય પ્રભાવ, વિચારધારાત્મક અભિયાન, ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ અથવા વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટોમાં અવરોધ ઊભો કરવા માટે થતો હોવાની ફરિયાદો સામે આવી છે. આવા સંજોગોમાં કાયદાનો વધુ કડક અમલ જરૂરી બન્યો હોવાનું સરકારનું વલણ છે. જોકે સરકાર તમામ એનજીઓને એકસરખી દૃષ્ટિએ નથી જોતી અને નિયમોનું પાલન કરતી સંસ્થાઓને વિકાસમાં ભાગીદાર તરીકે જ ગણાવે છે.
FCRA હેઠળ વિદેશી ભંડોળ મેળવવા માટે નોંધણી અથવા પૂર્વ મંજૂરી ફરજિયાત છે. સંસ્થાએ મળેલા દરેક રૂપિયાનો હિસાબ રાખવો પડે છે અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં વાર્ષિક રિટર્ન રજૂ કરવો પડે છે. નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય તો નોંધણી સસ્પેન્ડ અથવા રદ કરવાની સત્તા સરકાર પાસે છે, તેમજ તાજેતરના વર્ષોમાં કાયદામાં અનેક સુધારાઓ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં વહીવટી ખર્ચની મર્યાદા, નિર્ધારિત બેંક ખાતામાં જ વિદેશી રકમ સ્વીકારવાની ફરજ, ઓળખની કડક ચકાસણી, નાણાંના ટ્રાન્સફર પર નિયંત્રણ જેવા પ્રાવધાનો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. આ સુધારાઓનો હેતુ પારદર્શિતા વધારવાનો અને ફંડના દુરુપયોગને રોકવાનો હોવાનું સરકારનું કહેવું છે.
ગૃહ મંત્રાલયે FCRA સંબંધિત ઓનલાઇન પોર્ટલને પણ વધુ સક્રિય બનાવ્યું છે, જ્યાં નોંધણી, રિન્યુઅલ, વાર્ષિક રિટર્ન, માર્ગદર્શિકા, સુધારાયેલા નિયમો અને અન્ય જરૂરી સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. સમયાંતરે નવા નિયમો અને સૂચનાઓ પણ બહાર પાડવામાં આવે છે જેથી સંસ્થાઓ કાયદાનું પાલન સરળતાથી કરી શકે. વિશેષજ્ઞોના મતે, પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધારવી જરૂરી છે, પરંતુ તેની સાથે સાચી અને સેવા આધારિત સંસ્થાઓને અનાવશ્યક વહીવટી મુશ્કેલીઓ ન પડે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે. ભારતના અનેક એનજીઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય, મહિલા સશક્તિકરણ, કલ્યાણ, ગ્રામ વિકાસ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ ,બાળ અને આપત્તિ રાહત જેવા ક્ષેત્રોમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. બીજી તરફ સરકારનું માનવું છે કે દરેક સંસ્થાએ પોતાની કામગીરી સંપૂર્ણ કાયદાકીય માળખા હેઠળ જ રાખવી જોઈએ. વિદેશી ફંડનો ઉપયોગ માત્ર જાહેરહિત માટે થાય અને કોઈપણ પ્રકારની ગેરકાયદેસર અથવા રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિ સાથે તેનો સંબંધ ન હોય તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે. આ જ કારણસર મોનિટરિંગ વ્યવસ્થાને વધુ આધુનિક અને ટેકનોલોજી આધારિત બનાવવામાં આવી રહી છે.
FCRA 2.0ને લઈને ચર્ચા એટલા માટે પણ વધી રહી છે કારણ કે સરકાર હવે માત્ર કાગળ આધારિત તપાસ પર નિર્ભર રહેવા માંગતી નથી. ડેટા એનાલિટિક્સ, ડિજિટલ ઓડિટ અને જોખમ આધારિત ચકાસણી દ્વારા શંકાસ્પદ વ્યવહારો ઝડપથી શોધી શકાય તેવી વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવામાં આવી રહ્યું છે.નિષ્ણાતો માને છે કે આવનારા સમયમાં એનજીઓ માટે પાલન (Compliance) વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે. વાર્ષિક હિસાબો, ફંડનો ઉપયોગ, દાતા સંબંધિત માહિતી અને પ્રોજેક્ટના ખર્ચ અંગે વધુ ચોકસાઈ રાખવી પડશે. જે સંસ્થાઓ પારદર્શિતા જાળવી રાખશે તેમને નિયમિત કામગીરીમાં મુશ્કેલી નહીં પડે, જ્યારે નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે સરકાર વધુ કડક વલણ અપનાવી શકે છે.
ભારતમાં FCRA માત્ર નાણાકીય કાયદો નથી, પરંતુ તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, પારદર્શિતા અને જવાબદારી સાથે જોડાયેલું મહત્વપૂર્ણ કાનૂની માળખું છે. સરકારનો દાવો છે કે તેનો હેતુ સામાજિક સેવા કરતી સંસ્થાઓને અટકાવવાનો નહીં, પરંતુ વિદેશી નાણાંનો ઉપયોગ સંપૂર્ણ કાયદેસર અને રાષ્ટ્રીય હિતને અનુરૂપ થાય તેની ખાતરી કરવાનો છે. બીજી તરફ નાગરિક સમાજના કેટલાક વર્ગો માને છે કે કડક અમલ અને સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના કાર્ય વચ્ચે સંતુલન જળવાય તે પણ એટલું જ જરૂરી રહેશે.આ રીતે, FCRA 2.0ને ભારતના વિદેશી ભંડોળ નિયંત્રણના આગામી તબક્કા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે, જેમાં પારદર્શિતા, ડિજિટલ દેખરેખ, કાયદાનું કડક પાલન અને રાષ્ટ્રીય હિતને પ્રાથમિકતા આપવાનો પ્રયાસ વધુ મજબૂત બનતો જોવા મળી રહ્યો છે.
