લાલ સમુદ્રમાં વધતા યુદ્ધના ખતરાથી વૈશ્વિક ઊર્જા સપ્લાય પર નવો સંકટ, ભારત સહિત એશિયાના દેશો માટે ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાય અને પરિવહન ખર્ચ વધવાની આશંકા
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના વધતા તણાવ વચ્ચે હવે વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાને વધુ એક મોટો ઝટકો લાગવાની શક્યતા ઉભી થઈ છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ પહેલેથી જ ગંભીર સંકટમાં હોવાના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ પર ભારે અસર પડી રહી છે. હવે લાલ સમુદ્રના પ્રવેશદ્વાર તરીકે ઓળખાતા બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ પર પણ જોખમ ઊભું થતાં ભારત અને ચીન માટે સાઉદી અરેબિયાથી ક્રૂડ ઓઇલ લઈને નીકળેલા બે મોટા તેલ ટેન્કરોને વચ્ચે રસ્તેથી જ યુ-ટર્ન લેવાની ફરજ પડી છે.
માહિતી અનુસાર, યમનમાં સક્રિય ઈરાન સમર્થિત હૂથી સંગઠને સાઉદી અરેબિયા સામે સમુદ્રી નાકાબંધી જાહેર કરતાં શિપિંગ કંપનીઓને ચેતવણી આપી હતી કે તેઓ સાઉદી બંદરો પર માલ ચડાવવો કે ઉતારવો નહીં. હૂથીઓએ ચેતવણી આપી કે આ સૂચનાનું પાલન નહીં કરનાર જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવી શકે છે. આ ધમકી બાદ વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓમાં ચિંતા ફેલાઈ ગઈ છે.આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સાઉદી અરેબિયાના યાનબુ બંદરેથી ભારત અને ચીન માટે નીકળેલા ‘Xin Long Yang’ અને ‘Rodos’ નામના બે ક્રૂડ ઓઇલ ટેન્કરોએ બાબ અલ-મંદેબ તરફ આગળ વધવાને બદલે રસ્તો બદલી ઉત્તર તરફ સુએઝ કેનાલ તરફ વળવાનો નિર્ણય લીધો. આ નિર્ણય માત્ર સુરક્ષા કારણોસર લેવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
હોર્મુઝ પછી હવે બીજો મોટો સમુદ્રી માર્ગ પણ જોખમમાં
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગોમાંનો એક છે. પર્શિયન ખાડીમાંથી નીકળતું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ આ માર્ગે જ વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. પરંતુ અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ બાદ આ માર્ગ પર શિપિંગ જોખમમાં આવ્યું છે. પરિણામે સાઉદી અરેબિયા સહિતના કેટલાક દેશોએ લાલ સમુદ્ર મારફતે વૈકલ્પિક નિકાસ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
હવે બાબ અલ-મંદેબ પર પણ જોખમ ઊભું થતાં તે વૈકલ્પિક માર્ગ પણ અસુરક્ષિત બનતો દેખાઈ રહ્યો છે. જો આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે તો વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વનો છે આ માર્ગ?
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઇલ આયાતકાર દેશોમાંનો એક છે. દેશ પોતાની જરૂરિયાતનું મોટું પ્રમાણ મધ્યપૂર્વમાંથી આયાત કરે છે. જો હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને માર્ગો પર અવરોધ સર્જાય તો તેલ લાવતાં જહાજોને આફ્રિકાના દક્ષિણ છેડે આવેલા કેપ ઓફ ગુડ હોપ માર્ગે લાંબો ચક્કર લગાવવો પડશે.
આ વિકલ્પ અપનાવવાથી—
મુસાફરીમાં અનેક દિવસોનો વધારો થશે.
પરિવહન ખર્ચ વધી જશે.
વીમા પ્રીમિયમમાં વધારો થશે.
તેલના વૈશ્વિક ભાવમાં તેજી આવી શકે છે.
ભારત સહિતના આયાતકાર દેશો પર વધારાનો આર્થિક બોજ પડી શકે છે.
લાલ સમુદ્રમાં વધ્યો સુરક્ષાનો ખતરો
મેરિટાઇમ સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી એજન્સીઓએ લાલ સમુદ્ર અને સાઉદી બંદરો તરફ જતા જહાજો માટે જોખમનું સ્તર વધાર્યું છે. કેટલીક શિપિંગ કંપનીઓએ પોતાના જહાજોના રૂટમાં ફેરફાર શરૂ કર્યો છે, જ્યારે કેટલાક જહાજો અસ્થાયી રીતે રોકી દેવામાં આવ્યા છે.સમુદ્રી સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો હુમલાનો ખતરો વધશે તો વધુ શિપિંગ કંપનીઓ લાલ સમુદ્રનો ઉપયોગ ટાળી શકે છે.
વૈશ્વિક બજારોમાં ચિંતા
આ ઘટનાની અસર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં પણ જોવા મળી રહી છે. રોકાણકારો હવે સપ્લાય ચેઇન પર પડનારી અસરનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે. જો લાંબા સમય સુધી સમુદ્રી માર્ગો અવરોધિત રહેશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધુ વધારો થવાની શક્યતા છે.ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર હોર્મુઝ જ નહીં પરંતુ બાબ અલ-મંદેબ પણ અસરગ્રસ્ત બનશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ વધી શકે છે.
બાબ અલ-મંદેબનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ લાલ સમુદ્રને એડન ખાડી અને હિંદ મહાસાગર સાથે જોડે છે. યુરોપ, એશિયા અને મધ્યપૂર્વ વચ્ચે વેપાર માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્વનો છે. સુએઝ કેનાલ મારફતે જતા મોટા ભાગના વેપારી જહાજો આ જ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે.તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારની સૈન્ય અસ્થિરતા માત્ર તેલ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી, પરંતુ કન્ટેનર ટ્રાફિક, ખાદ્યસામગ્રી, ગેસ અને અન્ય વેપાર પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે.
હૂથીઓની નવી રણનીતિ
હૂથી સંગઠને જાહેર કર્યું છે કે સાઉદી અરેબિયા સામે સમુદ્રી નાકાબંધી અમલમાં રહેશે અને સાઉદી બંદરો સાથે જોડાયેલા જહાજોને નિશાન બનાવવામાં આવી શકે છે. આ જાહેરાત બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ કંપનીઓએ પોતાના જોખમનું પુનઃમૂલ્યાંકન શરૂ કર્યું છે.
જોકે સાઉદી અરેબિયાએ પોતાની સમુદ્રી સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની વાત કહી છે, તેમ છતાં વેપારી જહાજો માટે જોખમ સંપૂર્ણપણે દૂર થયું નથી.
ભારત પર શું થઈ શકે અસર?
જો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બને તો ભારત માટે નીચે મુજબની અસર જોવા મળી શકે છે:
ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં વિલંબ.
પેટ્રોલ અને ડીઝલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ પર દબાણ.
શિપિંગ ખર્ચ અને વીમામાં વધારો.
ઉદ્યોગો માટે કાચા માલની સપ્લાય મોંઘી થવાની શક્યતા.
આયાત ખર્ચ વધતા મોંઘવારી પર પણ અસર થઈ શકે છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરીને સપ્લાયમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, પરંતુ મધ્યપૂર્વના સમુદ્રી માર્ગોમાં સતત વધતા જોખમને કારણે ઊર્જા સુરક્ષા ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી છે.
વિશ્વની નજર હવે આ બે જળમાર્ગો પર
હોર્મુઝ અને બાબ અલ-મંદેબ બંને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઊર્જા માર્ગો ગણાય છે. જો બંને પર લાંબા સમય સુધી સંકટ યથાવત રહે તો માત્ર એશિયા જ નહીં પરંતુ યુરોપ અને અન્ય દેશોમાં પણ તેલ પુરવઠો, પરિવહન ખર્ચ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર વ્યાપક અસર પડી શકે છે. હાલ માટે ટેન્કરો દ્વારા લેવાયેલો યુ-ટર્ન સુરક્ષા માટેનું સાવચેતીભર્યું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે, પરંતુ આ ઘટનાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે પશ્ચિમ એશિયાનો યુદ્ધ હવે વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર માટે વધુ મોટું પડકાર બની રહ્યું છે.
