ભારતની આઝાદીની લડતમાં પોતાનું સર્વસ્વ અર્પણ કરનારા નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝના અવશેષોનો મુદ્દો 80 વર્ષ બાદ ફરી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો છે. ટોક્યોના રેનકોજી મંદિરમાં રાખવામાં આવેલા અસ્થિ-કલશને ભારત પરત લાવવાની માંગ હવે નેતાજીની પુત્રી ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફે કાયદાકીય રીતે આગળ ધપાવી છે. 11 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારના ગૃહ મંત્રાલય અને વિદેશ મંત્રાલય પાસેથી જવાબ માંગ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી છે.
દીકરીની અંતિમ ઇચ્છા હવે કોર્ટના દરવાજે
નેતાજીની એકમાત્ર સીધી વારસદાર અને 84 વર્ષીય પુત્રી ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફની માંગ છે કે તેમના પિતાના માનવામાં આવતા અવશેષોને ભારત લાવવામાં આવે અને અહીં ભારતીય ધાર્મિક તથા સાંસ્કૃતિક પરંપરા મુજબ અંતિમ વિધિ કરવામાં આવે. યાચિકામાં ભારતીય બંધારણની કલમ 21નો આધાર લેવામાં આવ્યો છે. તેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે વ્યક્તિના અવશેષોને સન્માનપૂર્વક અંતિમ વિદાય આપવાનો અધિકાર પણ માનવ ગૌરવ સાથે જોડાયેલો છે. ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફ તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ડૉ. અભિષેક મનુ સિંઘવીએ દલીલો રજૂ કરી છે. હવે કેન્દ્ર સરકારના જવાબ બાદ આ ઐતિહાસિક મુદ્દે કોર્ટમાં વધુ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
28 સપ્ટેમ્બરે ફરી સુનાવણી, હવે કેન્દ્ર પાસે જવાબ
સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે આગામી સુનાવણી માટે 28 સપ્ટેમ્બર 2026ની તારીખ નક્કી કરી હોવાનું જણાવાયું છે. આ કેસમાં હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે કેન્દ્ર સરકાર રેનકોજી મંદિરમાં રાખવામાં આવેલા અવશેષોને ભારત પરત લાવવા અંગે શું વલણ રજૂ કરે છે અને શું આ માટે કોઈ સમયબદ્ધ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. આ મામલો માત્ર અસ્થિ-કલશ ભારત લાવવાનો નથી. તેની સાથે નેતાજીના મૃત્યુનું રહસ્ય, તેમના અવશેષોની ઓળખ, પરિવારની લાગણી અને સરકારની લાંબા સમયથી ચાલતી નીતિ પણ જોડાયેલી છે.
માર્ચમાં સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યો હતો સીધો સંકેત
આ મામલે 12 માર્ચ 2026ના રોજ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી થઈ હતી. ત્યારે નેતાજીના ગ્રાન્ડ-નેફ્યુ અને પત્રકાર આશિષ રેએ રેનકોજી મંદિરમાં રાખવામાં આવેલા માનવામાં આવતા અવશેષોને ભારત પરત લાવવાની માંગ કરતી અરજી કરી હતી. ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જૉયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની બેન્ચે આ અરજી પર આગળ વધવાની અનિચ્છા દર્શાવી હતી. ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફ પણ તે સમયે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા સુનાવણીમાં જોડાયા હતા અને અરજીનું સમર્થન કરી રહ્યા હતા.
કોર્ટે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો હતો કે જો નેતાજીના અવશેષો ભારત પરત લાવવાની માંગ છે, તો તેમની સીધી કાનૂની વારસદાર પોતે કોર્ટ સમક્ષ આવે તે વધુ યોગ્ય રહેશે. ત્યારબાદ આ અરજી પાછી ખેંચવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી.
આ જ પૃષ્ઠભૂમિમાં હવે ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફ પોતે મુખ્ય યાચિકાકર્તા તરીકે કોર્ટ સમક્ષ આવી હોવાનું મહત્વ વધી જાય છે.
રેનકોજી મંદિરમાં 80 વર્ષથી સંભાળવામાં આવે છે કલશ
18 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ તાઈહોકુ એટલે કે હાલના તાઈપેઈમાં વિમાન દુર્ઘટના બાદ નેતાજીનું મૃત્યુ થયું હોવાની સત્તાવાર રીતે સ્વીકારાયેલી માન્યતા છે. દુર્ઘટનામાં ગંભીર રીતે દાઝ્યા બાદ સૈન્ય હોસ્પિટલમાં તેમનું મૃત્યુ થયું હોવાનું ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં નોંધાયું છે. ત્યારબાદ સપ્ટેમ્બર 1945ની શરૂઆતમાં તેમના માનવામાં આવતા અવશેષો અને ભસ્મ-કલશ જાપાનના ટોક્યો લઈ જવામાં આવ્યા હતા. આ કલશ રેનકોજી મંદિરમાં રાખવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારથી દાયકાઓ વીતી ગયા, પરંતુ કલશ જાપાનમાં જ રહ્યો. મંદિરના પૂજારીઓની પેઢીઓ તેની સંભાળ રાખતી આવી છે. ભારતીય નેતાઓ, રાજદ્વારીઓ અને જાપાનના લોકો માટે પણ રેનકોજી મંદિર નેતાજીની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલું મહત્વનું સ્થળ બની ગયું છે. ભારતના અનેક વડાપ્રધાન અને રાષ્ટ્રપ્રમુખોએ જાપાન પ્રવાસ દરમિયાન રેનકોજી મંદિરમાં જઈને શ્રદ્ધાંજલિ આપી છે.
એક જ ઘટનાને લઈને ત્રણ તપાસ, પણ સવાલ યથાવત્
નેતાજીના મૃત્યુ અને રેનકોજી મંદિરમાં રહેલા અવશેષોની ઓળખને લઈને ભારત સરકારે અલગ-અલગ સમયગાળામાં તપાસ કરાવી હતી.
- શાહનવાઝ સમિતિ, 1956: સમિતિએ માન્યું કે 1945ની વિમાન દુર્ઘટનામાં જ નેતાજીનું મૃત્યુ થયું હતું.
- જસ્ટિસ જી.ડી. ખોસલા આયોગ, 1970: આયોગે પણ વિમાન દુર્ઘટનાની થિયરીને સમર્થન આપ્યું.
- જસ્ટિસ મુકર્જી આયોગ, 1999-2005: આ આયોગે 2005માં રજૂ કરેલા અહેવાલમાં કહ્યું કે નેતાજીનું મૃત્યુ કથિત વિમાન દુર્ઘટનામાં થયું નહોતું અને રેનકોજી મંદિરમાં રહેલી ભસ્મ નેતાજીની નથી.
આ ત્રણ તપાસના તારણોએ આ સમગ્ર મુદ્દાને વધુ જટિલ બનાવી દીધો છે.
મુકર્જી આયોગનો અહેવાલ સરકારે સ્વીકાર્યો નહોતો
તત્કાલીન મનમોહન સિંહ સરકારે જસ્ટિસ મુકર્જી આયોગના આ તારણોને સ્વીકાર્યા નહોતા. ત્યારબાદ 2017માં ગૃહ મંત્રાલયે RTIના જવાબમાં ઉપલબ્ધ પુરાવાના આધારે સરકાર 18 ઓગસ્ટ 1945ના રોજ નેતાજીનું મૃત્યુ થયું હોવાનું માનતી હોવાનું જણાવ્યું હતું.
આથી વિવાદનો સૌથી મોટો મુદ્દો હજુ પણ એ જ રહ્યો છે કે જો સરકાર નેતાજીના મૃત્યુને 1945ની વિમાન દુર્ઘટના સાથે જોડે છે, તો રેનકોજી મંદિરમાં રહેલા અવશેષોને ભારત પરત લાવવાનો અંતિમ નિર્ણય અત્યાર સુધી કેમ લેવાયો નથી.
DNA ટેસ્ટથી રહસ્ય ઉકેલવાની માંગ
નેતાજીના પરિવાર તરફથી રેનકોજી મંદિરમાં રાખવામાં આવેલી ભસ્મનું આધુનિક DNA પરીક્ષણ કરાવવાની માંગ પણ લાંબા સમયથી કરવામાં આવી રહી છે. નેતાજીના અન્ય પ્રપૌત્ર ચંદ્રકુમાર બોઝે પણ આ મુદ્દે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુને પત્ર લખીને DNA પરીક્ષણની માંગ કરી હતી.
પરંતુ અહીં એક મોટો વૈજ્ઞાનિક સવાલ છે. 80 વર્ષથી વધુ જૂના અને અંતિમ સંસ્કાર બાદ બચેલા અવશેષોમાંથી ઉપયોગી DNA મેળવી શકાય કે નહીં, તે નિશ્ચિત નથી. ઊંચા તાપમાને દહન થયેલા અવશેષોમાંથી આનુવંશિક સામગ્રી કેટલી સારી સ્થિતિમાં બચી હશે તે પણ મહત્વનું રહેશે. તેમ છતાં પરિવારનું માનવું છે કે આધુનિક ટેક્નોલોજીથી શક્ય હોય ત્યાં સુધી વૈજ્ઞાનિક તપાસનો પ્રયાસ થવો જોઈએ.
જાપાનમાં રાખેલા અવશેષો અને ભારતની લાગણી
રેનકોજી મંદિરના આ અસ્થિ-કલશ સાથે માત્ર ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો જ નહીં, પરંતુ ભારતની ભાવનાત્મક સ્મૃતિ પણ જોડાયેલી છે. નેતાજીના અનુયાયીઓ માટે આ એ વ્યક્તિના અવશેષો છે, જેમણે આઝાદ હિંદ ફોજ ઊભી કરીને બ્રિટિશ શાસન સામે સશસ્ત્ર સંઘર્ષને નવી દિશા આપી હતી. બીજી તરફ, નેતાજીના મૃત્યુ અંગેના મતભેદોને કારણે આ કલશની ઓળખને લઈને વર્ષોથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. આ જ કારણસર હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષનો કેસ માત્ર કાનૂની પ્રક્રિયા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે ઇતિહાસના એક અધૂરા પ્રકરણને અંત આપવાનો પ્રયાસ પણ બની રહ્યો છે.
હવે નજર કેન્દ્ર સરકારના આગામી પગલા પર
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ આપવામાં આવ્યા બાદ હવે સૌથી વધુ નજર ગૃહ મંત્રાલય અને વિદેશ મંત્રાલયના જવાબ પર રહેશે. ડૉ. અનિતા બોઝ ફાફની ઈચ્છા છે કે તેઓ પોતાના પિતાના અવશેષોને ભારત લાવીને અંતિમ ધાર્મિક વિધિ કરી શકે. માર્ચ 2026ની સુનાવણીમાં પણ તેમની આ ઈચ્છા કોર્ટ સમક્ષ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવી હતી.
આથી 28 સપ્ટેમ્બર 2026ની સુનાવણી આઠ દાયકાથી ચાલી રહેલા આ વિવાદમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હવે સવાલ માત્ર એટલો નથી કે રેનકોજી મંદિરમાં શું છે, પરંતુ એ પણ છે કે ભારત સરકાર આ ઐતિહાસિક અને ભાવનાત્મક મુદ્દાને અંતિમ નિર્ણય સુધી કેવી રીતે લઈ જાય છે.
