અમેરિકાએ દરિયામાંથી ટેન્કર જપ્ત કર્યા બાદ દુબઈની કંપનીને વેચ્યા, હવે ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં તોડી પાડવામાં આવશે : અમેરિકા અને વેનેઝુએલા વચ્ચે ચાલી રહેલા તેલ અને પ્રતિબંધોના વિવાદ વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ અને રસપ્રદ માહિતી સામે આવી છે. અમેરિકાએ અગાઉ વેનેઝુએલાથી જોડાયેલા પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહનના આરોપસર જપ્ત કરેલા બે ઓઇલ ટેન્કરને હવે કબાડ તરીકે વેચી દીધા છે. ખાસ વાત એ છે કે આ બંને વિશાળ ઓઇલ ટેન્કર હવે ભારત લાવવામાં આવશે અને અહીંના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં તેમનું ડિમોલિશ કરવામાં આવશે.
રિપોર્ટ અનુસાર, અમેરિકાએ જાન્યુઆરી દરમિયાન દરિયામાંથી બંને ટેન્કરોને કબજે કર્યા હતા. બંને જહાજો રશિયન ફ્લેગ હેઠળ સંચાલિત હતા અને અગાઉ તેમના પર પ્રતિબંધો લાગુ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ અમેરિકી સરકારની કાર્યવાહી બાદ આ જહાજો અમેરિકાના કબજામાં આવ્યા હતા. હવે તેમની કામગીરી ચાલુ રાખવાને બદલે તેમને સ્ક્રેપ તરીકે વેચવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. દુબઈની કંપનીએ ખરીદ્યા બંને ટેન્કરપ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, દુબઈ સ્થિત Global Marketing Systems (GMS) નામની વેસલ રિસાયક્લિંગ કંપનીએ ગયા મહિને આ બંને ટેન્કર ખરીદ્યા હતા.
કંપનીનું મુખ્ય કામ જૂના જહાજોને ખરીદી તેમના રિસાયક્લિંગ અથવા શિપ-બ્રેકિંગ સાથે જોડાયેલું છે.બંને ટેન્કરોની ખરીદી કેટલી રકમમાં કરવામાં આવી હતી તેની સત્તાવાર માહિતી હાલ જાહેર કરવામાં આવી નથી. એટલે કે અમેરિકી સરકારને આ ડીલમાંથી કેટલા પૈસા મળ્યા તે અંગે ચોક્કસ આંકડો સામે આવ્યો નથી.GMSના CEO અનિલ શર્માએ ‘Lloyd’s List’ને આપેલી માહિતીમાં જણાવ્યું હતું કે અમેરિકી સરકારે આ ટેન્કરો કંપનીને વેચ્યા છે અને આ વેચાણને મંજૂરી આપતો કોર્ટનો આદેશ પણ હતો. જોકે, તેમણે આ ડીલમાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ખાસ કરીને જહાજોના અગાઉના માલિક અંગે પૂરતી સ્પષ્ટતા ન હોવાની વાત તેમણે કરી હતી.
કયા બે ટેન્કર છે?
અમેરિકાએ કબાડમાં વેચેલા બે ટેન્કરમાં પ્રથમ જહાજનું હાલનું નામ ‘એરા’ (Era) છે. આ જહાજ અગાઉ અલગ-અલગ નામોથી ઓળખાતું હતું. તેના અગાઉના નામોમાં ‘મરીનેરા’ (Marinera) અને ‘બેલા 1’ (Bella 1)નો સમાવેશ થાય છે.બીજું જહાજ ‘’ (Lileio) છે. આ ટેન્કર પણ અગાઉ અલગ નામોથી સંચાલિત થયું હતું. તેને અગાઉ ‘ગેલીલિયો’ (Galileo) અને ‘વેરોનિકા’ (Veronica) નામે ઓળખવામાં આવતું હતું.આ બંને જહાજોના નામ બદલાતા રહ્યા હોવાનું પણ નોંધાયું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધોમાં આવેલા જહાજો ઘણી વખત પોતાની ઓળખ છુપાવવા અથવા તપાસ અને કાર્યવાહીથી બચવા માટે નામ અને અન્ય ઓળખ સંબંધિત વિગતો બદલતા હોવાના અહેવાલો સામે આવતા રહે છે.
હવે ભારતમાં થશે બંનેનું ડિમોલિશ
આ સમગ્ર મામલામાં ભારતની ભૂમિકા સૌથી મહત્વની છે. બંને ટેન્કરને હવે ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં લાવવામાં આવશે. અહીં બંને જહાજોને તોડી પાડીને તેમના ઉપયોગી ધાતુ અને અન્ય સામગ્રીનું રિસાયક્લિંગ કરવામાં આવશે.ભારત વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ શિપ-રિસાયક્લિંગ કેન્દ્રોમાંનું એક છે અને જૂના તથા ઉપયોગ બહાર થઈ ગયેલા મોટા જહાજોને અહીં તોડી પાડવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં જહાજના વિવિધ ભાગોને અલગ કરવામાં આવે છે અને ઉપયોગી સ્ટીલ તથા અન્ય સામગ્રીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.આ કેસમાં પણ બંને ટેન્કર હવે તેલ પરિવહન માટે ઉપયોગમાં લેવામાં નહીં આવે. તેના બદલે તેમને સ્ક્રેપમાં ફેરવીને રિસાયક્લિંગ માટે મોકલવામાં આવશે.
અમેરિકાએ બંને ટેન્કરો કેમ જપ્ત કર્યા હતા?
આ મામડાની પાછળ અમેરિકાની વેનેઝુએલા અને ઈરાનના તેલ પર લાગેલી પ્રતિબંધ નીતિ મુખ્ય કારણોમાંથી એક છે.અમેરિકી અધિકારીઓનો આરોપ હતો કે ‘એરા’ ટેન્કરનો ઉપયોગ વેનેઝુએલા અને ઈરાનમાંથી પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહન માટે કરવામાં આવ્યો હતો. અમેરિકાના જણાવ્યા પ્રમાણે આ જહાજે વેનેઝુએલાથી તેલની નિકાસ રોકવા માટે કેરેબિયન વિસ્તારમાં લગાવવામાં આવેલી અમેરિકી નાકાબંધીને પણ ટાળી હતી.આ પછી અમેરિકી કોસ્ટ ગાર્ડ અને અમેરિકી સૈન્યના વિશેષ દળોએ જાન્યુઆરીમાં આ જહાજને દરિયામાંથી કબજે કર્યું હતું. અહેવાલ અનુસાર ‘એરા’ને આઇસલેન્ડની દક્ષિણ તરફના સમુદ્રી વિસ્તારમાંથી જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.બીજા જહાજ ‘લીલેઓ’ને પણ અમેરિકાએ જાન્યુઆરી દરમિયાન કેરેબિયન સમુદ્ર વિસ્તારમાંથી કબજે કર્યું હતું. આ જહાજ પણ રશિયન ફ્લેગ હેઠળ હતું અને તેના પર અમેરિકી પ્રતિબંધો લાગુ હતા.
રશિયન ફ્લેગ કેમ મહત્વનો?
આ બંને ટેન્કર રશિયન ફ્લેગ હેઠળ ચાલતા હતા. જોકે, અમેરિકાની કાર્યવાહીનો મુખ્ય મુદ્દો માત્ર તેમનો ફ્લેગ નહોતો. અમેરિકી કાર્યવાહી તેમના પર લાગેલા પ્રતિબંધો અને વેનેઝુએલા તથા ઈરાનના પ્રતિબંધિત તેલના સંભવિત પરિવહન સાથે જોડાયેલી હતી.આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ ક્ષેત્રમાં જહાજની માલિકી, મેનેજમેન્ટ, ફ્લેગ અને અગાઉની ઓળખ ઘણી વખત અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. તેના કારણે પ્રતિબંધિત જહાજોની વાસ્તવિક ઓળખ અને માલિકી શોધવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
GMSના CEO અનિલ શર્માએ પણ આ જ મુદ્દા તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું. તેમના જણાવ્યા અનુસાર કંપની સામે એક મુશ્કેલી એ હતી કે આ જહાજોના અગાઉના માલિક કોણ હતા તે અંગે સંપૂર્ણ જાણકારી નહોતી.
વેનેઝુએલા કનેક્શન શું છે?
વેનેઝુએલા વિશ્વના મોટા તેલ ઉત્પાદક દેશોમાંનું એક છે. અમેરિકાએ વેનેઝુએલાની સરકાર અને તેના તેલ ક્ષેત્ર સામે વિવિધ તબક્કે કડક પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. પરિણામે વેનેઝુએલાથી તેલની ખરીદી, વેચાણ અને પરિવહન સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ તથા જહાજો પર પણ અમેરિકી કાર્યવાહીનો ખતરો રહે છે.આ જ સંદર્ભમાં અમેરિકાએ સમુદ્રમાં એવા ટેન્કરો પર નજર રાખી હતી જે પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહન સાથે જોડાયેલા હોવાનો આરોપ હતો.‘એરા’ અંગે અમેરિકી દાવો હતો કે તે વેનેઝુએલા ઉપરાંત ઈરાનના પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહનમાં પણ ઉપયોગમાં લેવાયું હતું. આ આરોપોના આધારે જહાજને જપ્ત કરવામાં આવ્યું હતું.
અમેરિકાએ કેટલા ટેન્કર જપ્ત કર્યા?
અહેવાલ મુજબ વેનેઝુએલામાં અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી બાદ અમેરિકાએ ઓછામાં ઓછા 10 ઓઇલ ટેન્કર જપ્ત કર્યા હતા.આમાંથી બે ટેન્કર હવે કબાડ તરીકે વેચવામાં આવ્યા છે. આ બંનેને ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં તોડી પાડવામાં આવશે.આ ઘટનાથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે અમેરિકાની પ્રતિબંધ નીતિ માત્ર કાગળ પરની કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત નથી. પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહન સાથે જોડાયેલા જહાજોને દરિયામાં રોકવા, જપ્ત કરવા અને ત્યારબાદ કાયદાકીય પ્રક્રિયા હેઠળ તેમની મિલકતનો નિકાલ કરવાની કાર્યવાહી પણ કરવામાં આવી રહી છે.
કોર્ટની મંજૂરી બાદ વેચાણ
આ બંને ટેન્કરોની વેચાણ પ્રક્રિયા સીધી રીતે કરવામાં આવી હોવાની જગ્યાએ તેને કોર્ટની મંજૂરી સાથે જોડવામાં આવી છે. GMSના CEO અનિલ શર્માના જણાવ્યા અનુસાર અમેરિકી સરકારે આ જહાજો કંપનીને વેચ્યા હતા અને વેચાણને મંજૂરી આપતો કોર્ટનો આદેશ પણ હતો.આથી આ ડીલ માત્ર સામાન્ય સ્ક્રેપ વેચાણ જેવી નથી, પરંતુ અમેરિકી સરકાર દ્વારા જપ્ત કરાયેલી સંપત્તિના કાયદાકીય નિકાલ સાથે જોડાયેલી છે.હાલમાં વેચાણની ચોક્કસ કિંમત જાહેર કરવામાં આવી નથી. તેથી આ બંને ટેન્કરોમાંથી અમેરિકાને કેટલો નાણાકીય લાભ થયો તે અંગે કોઈ સત્તાવાર આંકડો ઉપલબ્ધ નથી.
હવે આગળ શું થશે?
હવે બંને ટેન્કરોને ભારત તરફ લાવવામાં આવશે. ત્યારબાદ તેમને શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં લઈ જઈને તોડી પાડવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે.ડિમોલિશ દરમિયાન જહાજના મોટા ધાતુના ભાગો, સ્ટીલ અને અન્ય ઉપયોગી સામગ્રી અલગ કરવામાં આવશે. જહાજમાં રહેલી અન્ય સામગ્રીને પણ સંબંધિત પ્રક્રિયા હેઠળ દૂર કરવામાં આવશે.અર્થાત્, એક સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ પરિવહન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આ બંને મોટા ટેન્કરો હવે ભારત પહોંચ્યા બાદ તેમનું અંતિમ ગંતવ્ય શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડ બનશે.
નામ બદલવાથી ઓળખ છુપાવવાનો મુદ્દો
આ સમગ્ર ઘટનામાં જહાજોના બદલાતા નામ પણ ચર્ચાનો મહત્વનો મુદ્દો છે.‘એરા’ અગાઉ ‘મરીનેરા’ અને ‘બેલા 1’ નામે ઓળખાતું હતું, જ્યારે ‘લીલેઓ’ અગાઉ ‘ગેલીલિયો’ અને ‘વેરોનિકા’ નામે સંચાલિત થયું હતું.અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ પ્રતિબંધિત જહાજો ઘણી વખત તપાસ અથવા કાર્યવાહીથી બચવા માટે નામ બદલી નાખે છે. આ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ માટે આવા જહાજોની ઓળખ અને તેમની અગાઉની પ્રવૃત્તિઓને ટ્રેક કરવી વધુ જટિલ બની શકે છે.જહાજનું નામ બદલાઈ જાય ત્યારે તેની માલિકી, મેનેજમેન્ટ, રજિસ્ટ્રેશન અને અગાઉની કામગીરીની વિગતોને જોડીને જોવી જરૂરી બને છે.
અમેરિકાએ વેનેઝુએલા અને ઈરાનના પ્રતિબંધિત તેલના પરિવહન સાથે જોડાયેલા હોવાના આરોપસર જાન્યુઆરીમાં બે રશિયન-ફ્લેગ ઓઇલ ટેન્કર જપ્ત કર્યા હતા. હવે અમેરિકાએ આ બંને જહાજોને કબાડ તરીકે વેચી દીધા છે.દુબઈ સ્થિત Global Marketing Systems (GMS)એ આ ટેન્કરો ખરીદ્યા છે. ડીલની કિંમત જાહેર કરવામાં આવી નથી. કંપનીના જણાવ્યા મુજબ વેચાણ માટે કોર્ટની મંજૂરી પણ લેવામાં આવી હતી.
‘એરા’ અને ‘લીલેઓ’ નામના બંને ટેન્કરો હવે ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં પહોંચાડવામાં આવશે, જ્યાં તેમને તોડી પાડવામાં આવશે.આ ઘટનામાં એક તરફ અમેરિકાની પ્રતિબંધ નીતિ અને દરિયામાં કરવામાં આવેલી જપ્તીની કાર્યવાહી સામે આવે છે,ભારતના શિપ-રિસાયક્લિંગ ઉદ્યોગની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ બને છે. એક સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ પરિવહન સાથે જોડાયેલા રહેલા આ બંને ટેન્કરો હવે ભારતના શિપ-બ્રેકિંગ યાર્ડમાં સ્ક્રેપ મટિરિયલમાં ફેરવાશે.
