ભારતમાં ટૂંક સમયમાં ચલણ વ્યવસ્થામાં એક મોટો બદલાવ જોવા મળી શકે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દેશમાં પ્રથમ વખત પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમરથી બનેલી નોટો ચલણમાં લાવવાની તૈયારી કરી રહી છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, RBIએ આ માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરી છે. શરૂઆતમાં 10 અને 20ની નોટો સાથે પરીક્ષણ કરવામાં આવશે. જો આ ટ્રાયલ સફળ રહેશે, તો વર્ષ 2027થી દેશભરમાં મોટા પાયે પોલિમર નોટો ચલણમાં મૂકવામાં આવી શકે છે. આ નવી પહેલનો હેતુ ભારતીય ચલણને વધુ મજબૂત, લાંબા સમય સુધી ટકાઉ અને નકલી નોટોથી સુરક્ષિત બનાવવાનો છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી વિશ્વના અનેક દેશોમાં પોલિમર નોટો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગમાં લેવામાં આવી રહી છે. હવે ભારત પણ આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
શરૂઆત નાના મૂલ્યની નોટોથી થશે
મળતી માહિતી મુજબ, RBI શરૂઆતમાં 10 અને 20ની નોટો સાથે ટ્રાયલ કરશે. કારણ કે આ નોટો બજારમાં સૌથી વધુ વપરાય છે અને ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય છે. જો આ નોટો પર કરવામાં આવેલો પ્રયોગ સફળ રહેશે, તો પછી અન્ય મૂલ્યની નોટો પણ પોલિમર મટીરિયલ પર છાપવાનો નિર્ણય લેવામાં આવી શકે છે. RBI આ ટ્રાયલ દરમિયાન લોકોનો પ્રતિસાદ, નોટોની ગુણવત્તા, ટકાઉપણું અને ઉત્પાદન ખર્ચ જેવા મુદ્દાઓનું મૂલ્યાંકન કરશે. ત્યારબાદ જ દેશભરમાં આ નોટો મોટા પાયે રજૂ કરવામાં આવશે.
જૂની કાગળની નોટો બંધ નહીં થાય
પ્લાસ્ટિક નોટો શરૂ થવાનો અર્થ એવો નથી કે હાલની કાગળની નોટો તરત જ ચલણમાંથી હટાવી દેવામાં આવશે. RBIએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને પ્રકારની નોટો એકસાથે ચલણમાં રહેશે. અર્થાત્, લોકો હાલની કાગળની નોટો પણ વાપરી શકશે અને નવી પોલિમર નોટો પણ ચલણમાં ઉપલબ્ધ રહેશે. ધીમે-ધીમે જરૂરિયાત મુજબ નવી નોટોનું પ્રમાણ વધારવામાં આવશે. એટલે સામાન્ય લોકોને કોઈ ગભરાટ કે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો નહીં પડે.
ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને આગળ વધારવા માટે RBIની નોટ પ્રિન્ટિંગ કંપનીએ ‘એક્સપ્રેશન ઓફ ઇન્ટરેસ્ટ (EOI)’ જાહેર કર્યું છે. આ ગ્લોબલ ટેન્ડર દ્વારા વિશ્વભરની એવી કંપનીઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે, જે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટનું ઉત્પાદન કરી શકે. આ જ ખાસ પ્રકારની પ્લાસ્ટિક શીટ પર નવી નોટો છાપવામાં આવશે. ટેન્ડર હેઠળ રસ ધરાવતી કંપનીઓને પોતાની ટેક્નોલોજી, અનુભવ અને કિંમત સાથે પ્રસ્તાવ મોકલવાનો રહેશે. આ માટે 18 ઓગસ્ટ સુધીનો સમય આપવામાં આવ્યો છે.
શા માટે ખાસ છે પોલિમર નોટો?
પોલિમર નોટો સામાન્ય કાગળની નોટોની સરખામણીમાં ઘણી વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકતી હોય છે. તે સહેલાઈથી ફાટતી નથી અને પાણીમાં ભીંજાય તો પણ ખરાબ થતી નથી. આ નોટો ધૂળ, ગંદકી અને ભેજથી પણ વધુ સુરક્ષિત રહે છે. તેથી તે લાંબા સમય સુધી સ્વચ્છ અને સારી સ્થિતિમાં રહે છે. આ કારણે સરકારને વારંવાર નવી નોટો છાપવાની જરૂરિયાત પણ ઓછી રહેશે, જેનાથી ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે.
નકલી નોટો પર લાગશે અંકુશ
પોલિમર નોટોનો સૌથી મોટો ફાયદો તેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે. તેમાં અદ્યતન સુરક્ષા ફીચર્સ ઉમેરવા સરળ હોય છે, જેમ કે પારદર્શક વિન્ડો, ખાસ હોલોગ્રામ, માઇક્રો પ્રિન્ટિંગ અને અન્ય સુરક્ષા ચિહ્નો. આ સુવિધાઓને કારણે નકલી નોટો બનાવવી ખૂબ જ મુશ્કેલ બની જાય છે. એટલે દેશની કરન્સી વધુ સુરક્ષિત બનશે અને નકલી ચલણના ગુનાઓ પર પણ નિયંત્રણ લાવવામાં મદદ મળશે.
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં પહેલેથી ઉપયોગ
પોલિમર નોટો કોઈ નવી ટેક્નોલોજી નથી. વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશોમાં વર્ષોથી તેનો સફળ ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયા સૌથી પહેલા પોલિમર નોટો લાવનાર દેશ હતો. તે બાદ કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ (યુકે), ન્યુઝીલેન્ડ સહિત ઘણા દેશોએ પણ પોતાની કરન્સીને પોલિમર આધારિત બનાવી છે. આ દેશોમાં મળેલા સારા પરિણામોને ધ્યાનમાં રાખીને હવે ભારત પણ આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
RBIનો લાંબા સમયથી હતો વિચાર
RBI અગાઉ પણ ઘણી વખત પોલિમર નોટો લાવવાનો વિચાર વ્યક્ત કરી ચૂકી છે. મુખ્ય હેતુ નોટોનું આયુષ્ય વધારવું, પ્રિન્ટિંગ ખર્ચ ઘટાડવો અને સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવાનો રહ્યો છે. હવે ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પડતાં આ યોજના અમલ તરફ આગળ વધી રહી છે. જોકે, હજુ સુધી RBI દ્વારા આ અંગે કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી. હાલ સમગ્ર પ્રક્રિયા પાયલોટ પ્રોજેક્ટના તબક્કામાં છે.
પોલિમર બેંકનોટ એટલે શું?
પોલિમર બેંકનોટ ખાસ પ્રકારના પ્લાસ્ટિક મટીરિયલ એટલે કે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છાપવામાં આવે છે. દેખાવ અને સ્પર્શમાં તે સામાન્ય નોટ જેવી જ હોય છે, પરંતુ તેની મજબૂતી અને આયુષ્ય કાગળની નોટ કરતાં ઘણું વધારે હોય છે. આ નોટો પાણીમાં ભીંજાય તો પણ ખરાબ થતી નથી, સરળતાથી ફાટતી નથી અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં રહી શકે છે. આ કારણે તે પર્યાવરણ અને અર્થતંત્ર બંને માટે વધુ ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. જો RBIનો આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે, તો આગામી થોડાં વર્ષોમાં ભારતીય કરન્સીનું સ્વરૂપ બદલાઈ શકે છે. વધુ સુરક્ષિત, ટકાઉ અને આધુનિક નોટો દેશના ચલણમાં જોવા મળશે. જોકે, સામાન્ય લોકો માટે હાલની કાગળની નોટો પણ સંપૂર્ણપણે માન્ય રહેશે અને કોઈપણ પ્રકારનો તાત્કાલિક બદલાવ કરવાની જરૂર રહેશે નહીં.
