ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં ઈંધણ એ માત્ર પરિવહનનું સાધન નથી, પરંતુ ખેતીની જીવાદોરી છે. હાલમાં ગુજરાત સહિત ભારતના અનેક ભાગોમાં ડીઝલની અસ્થાયી અછત અને પુરવઠાના નિયમનને કારણે ખેતીકામ પર ગંભીર સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને ખરીફ વાવણીની સીઝન શરૂ થવાની તૈયારીમાં છે ત્યારે ડીઝલની કટોકટી ખેડૂતો માટે પડતા પર પાટું સમાન સાબિત થઈ રહી છે.
અછતનું વર્તમાન ચિત્ર અને કારણો : ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં પેટ્રોલ પંપ પર ડીઝલ માટે વાહનો અને ટ્રેક્ટરોની કિલોમીટર લાંબી કતારો જોવા મળી રહી છે. આ અછત પાછળનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ: મધ્ય-પૂર્વના દેશો (ઈરાન-ઈઝરાયેલ) વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રુડ ઓઈલની પુરવઠા સાંકળ પર અસર પડી છે.
પેનિક બાયિંગ: સોશ્યલ મીડિયા પર ફેલાયેલી અછતની અફવાઓને કારણે ખેડૂતો અને ટ્રકચાલકો જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંગ્રહ કરવા લાગ્યા છે, જેનાથી વેચાણ સામાન્ય કરતાં ૫ ગણું વધી ગયું છે.
મોસમી માંગ: ખરીફ વાવણીના સમયે ટ્રેક્ટર અને સિંચાઈ માટેના પંપ સેટ્સમાં ડીઝલની માંગ ટોચ પર હોય છે.
ખેડૂતોની હાલાકી અને આર્થિક નુકસાન : ડીઝલની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે ખેડૂતોની સ્થિતિ દયનીય બની છે.
વાવણીમાં વિલંબ: ટ્રેક્ટરોમાં ડીઝલ ન હોવાથી જમીન તૈયાર કરવાની અને વાવણી કરવાની કામગીરી અટકી પડી છે. સમયસર વાવણી ન થવાથી ભવિષ્યમાં ઉપજ ઘટવાનો મોટો ભય છે.
માનસિક અને શારીરિક ત્રાસ: ખેડૂતોને ૪-૫ દિવસ સુધી કાળઝાળ ગરમીમાં પંપ પર કતારમાં ઊભા રહેવું પડે છે. ઘણી વાર લાંબી રાહ જોયા પછી પણ માત્ર મર્યાદિત જથ્થો (દા.ત. ૨૦૦ લિટર) જ મળે છે.
પરંપરાગત ખેતી તરફ મજબૂરી: આધુનિક યુગમાં ડીઝલના અભાવે કેટલાક ખેડૂતો ફરી બળદ વડે ખેતી કરવા મજબૂર બન્યા છે, જે વર્તમાન સમયમાં ખૂબ જ ધીમી પ્રક્રિયા છે.
અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો અને જન આક્રોશ : ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર (અમરેલી, જૂનાગઢ, રાજકોટ, મોરબી), ઉત્તર ગુજરાત (બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા) અને દક્ષિણ ગુજરાતના નવસારી જેવા જિલ્લાઓમાં હાહાકાર મચ્યો છે. ખેડૂતો અને ટ્રક ડ્રાઇવરો દ્વારા રસ્તા રોકો આંદોલન અને પંપ પર વિરોધ પ્રદર્શનો પણ જોવા મળ્યાં છે. રાજકીય પક્ષો પણ આ મુદ્દે સરકારની સક્રિયતા પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
સકારાત્મક ઉકેલો અને ભાવિ પગલાં : આ સંકટ અસ્થાયી હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ભવિષ્ય માટે શીખ સમાન છે. સરકાર અને વહીવટીતંત્રે નીચે મુજબનાં પગલાં પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે:
તાત્કાલિક પગલાં:
ખેડૂતો માટે વિશેષ વ્યવસ્થા: પેટ્રોલ પંપ પર ખેડૂતો માટે અલગ લાઇન અને ક્વોટા નક્કી કરવો જોઈએ. ૭/૧૨ની નકલ અને ઓળખના પુરાવા (જેમ કે આધાર કાર્ડ વગેરે)ના આધારે ખેડૂતોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
મોનિટરિંગ: કાળાબજાર રોકવા માટે પંપ પર સતત વેરિફિકેશન અને પારદર્શક વિતરણ-પ્રણાલી લાગુ કરવી.
લાંબા ગાળાના ઉકેલો:
સોલાર એનર્જી પર ભાર: ખેતીમાં ડીઝલ પંપને બદલે સોલાર પંપ અને સોલાર ઇરિગેશન સિસ્ટમ માટે સબસિડી વધારવી જોઈએ. આનાથી ડીઝલ પરની નિર્ભરતા કાયમી ધોરણે ઘટશે. કૃષિ ડીઝલ કાર્ડ: ખેડૂતોને વિશેષ ‘કૃષિ કાર્ડ’ આપીને મુશ્કેલીના સમયે સરળતાથી ઈંધણ મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી. ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્ટર્સ: ભવિષ્યમાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્ટર્સ અને મશીનરીના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવું.
ડીઝલની અછત એ માત્ર ઈંધણની અછત નથી, પરંતુ તે દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. જો વાવણીમાં વિલંબ થશે તો તેની અસર મોંઘવારી પર પણ પડશે. સરકારે અફવાઓ રોકીને પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો જોઈએ અને ખેડૂતોએ પણ પેનિક બાયિંગથી દૂર રહીને સહયોગ આપવો જોઈએ. સોલાર અને બાયો-ડીઝલ જેવા વિકલ્પો તરફ વળવું એ જ આ સમસ્યાનો કાયમી અને ટકાઉ ઉકેલ છે.
ગુજરાતમાં એક તરફ કાળઝાળ ગરમી પડી રહી છે તો બીજી તરફ ડીઝલની તીવ્ર અછતે ખેડૂતોના જીવનને નરક બનાવી દીધું છે. સરકાર અને ઓઇલ કંપનીઓ વારંવાર ‘કોઈ અછત નથી’ એવું કહીને જનતાને છેતરી રહ્યા છે, જ્યારે વાસ્તવમાં પેટ્રોલ પંપ પર લાંબી કતારો, તકરાર અને ખેતીકામ પૂરેપૂરું ઠપ થઈ ગયું છે. ખરીફ વાવણીની મોસમમાં આ સંકટે ખેડૂતોને આર્થિક અને માનસિક રીતે તોડી નાખ્યા છે.
આ સમગ્ર મુદ્દે સરકારની નિષ્ફળતા ઊડીને આંખે વળગે એવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ છતાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે સમયસર પુરવઠો વ્યવસ્થિત કર્યો નથી. ઉપરાંત ખેડૂતોને માત્ર ૨૦૦ લિટર સુધી મર્યાદામાં ડીઝલ આપવું તેમજ ૭/૧૨ અને આધાર જેવા અનેક પુરાવા માંગીને ખેડૂતોને અપમાનિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક પંપ પર રાત્રે ડીઝલ નહીં આપવાની અને બહારનાં લોકોને પ્રાથમિકતા આપવાની ફરિયાદો પણ ઊઠી રહી છે. સરકાર ડીઝલનું કાળાબજારમાં વેચાણ રોકવામાં નિષ્ફળ રહી છે, જેનાં પરિણામો ખેડૂતને ભોગવવાં પડી રહ્યાં છે.
જો તાત્કાલિક આ સમસ્યાનો ઉપાય નહીં કરવામાં આવે તો આવનાર વાવેતર પ્રભાવિત થવાથી દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમાશે અને ખેડૂતને તો ભોગવવાનું આવશે જ પરંતુ અન્ન સંકટને કારણે દેશના ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગને પણ મોંઘવારીથી લઈને અછત સુધીની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડશે. આ અછત સરકારની અવ્યવસ્થા અને ખેડૂતો પ્રત્યે અવગણનાનું પરિણામ છે. વાવણીમાં વિલંબથી ઉપજ ઘટશે, ખેડૂતો દેવામાં ડૂબશે અને રાજ્યની કૃષિ અર્થવ્યવસ્થા ભારે નુકસાન વેઠશે. સરકારે તાત્કાલિક અને વ્યાપક પગલાં લેવાં જોઈએ, નહીંતર ખેડૂત આંદોલન વધુ તીવ્ર બનશે. આ સ્થિતિ ખેડૂતોના જીવન સાથે રમત રમવા જેવી છે..
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં ઈંધણ એ માત્ર પરિવહનનું સાધન નથી, પરંતુ ખેતીની જીવાદોરી છે. હાલમાં ગુજરાત સહિત ભારતના અનેક ભાગોમાં ડીઝલની અસ્થાયી અછત અને પુરવઠાના નિયમનને કારણે ખેતીકામ પર ગંભીર સંકટ તોળાઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને ખરીફ વાવણીની સીઝન શરૂ થવાની તૈયારીમાં છે ત્યારે ડીઝલની કટોકટી ખેડૂતો માટે પડતા પર પાટું સમાન સાબિત થઈ રહી છે.
અછતનું વર્તમાન ચિત્ર અને કારણો : ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં પેટ્રોલ પંપ પર ડીઝલ માટે વાહનો અને ટ્રેક્ટરોની કિલોમીટર લાંબી કતારો જોવા મળી રહી છે. આ અછત પાછળનાં મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ: મધ્ય-પૂર્વના દેશો (ઈરાન-ઈઝરાયેલ) વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે વૈશ્વિક સ્તરે ક્રુડ ઓઈલની પુરવઠા સાંકળ પર અસર પડી છે.
પેનિક બાયિંગ: સોશ્યલ મીડિયા પર ફેલાયેલી અછતની અફવાઓને કારણે ખેડૂતો અને ટ્રકચાલકો જરૂરિયાત કરતાં વધુ સંગ્રહ કરવા લાગ્યા છે, જેનાથી વેચાણ સામાન્ય કરતાં ૫ ગણું વધી ગયું છે.
મોસમી માંગ: ખરીફ વાવણીના સમયે ટ્રેક્ટર અને સિંચાઈ માટેના પંપ સેટ્સમાં ડીઝલની માંગ ટોચ પર હોય છે.
ખેડૂતોની હાલાકી અને આર્થિક નુકસાન : ડીઝલની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે ખેડૂતોની સ્થિતિ દયનીય બની છે.
વાવણીમાં વિલંબ: ટ્રેક્ટરોમાં ડીઝલ ન હોવાથી જમીન તૈયાર કરવાની અને વાવણી કરવાની કામગીરી અટકી પડી છે. સમયસર વાવણી ન થવાથી ભવિષ્યમાં ઉપજ ઘટવાનો મોટો ભય છે.
માનસિક અને શારીરિક ત્રાસ: ખેડૂતોને ૪-૫ દિવસ સુધી કાળઝાળ ગરમીમાં પંપ પર કતારમાં ઊભા રહેવું પડે છે. ઘણી વાર લાંબી રાહ જોયા પછી પણ માત્ર મર્યાદિત જથ્થો (દા.ત. ૨૦૦ લિટર) જ મળે છે.
પરંપરાગત ખેતી તરફ મજબૂરી: આધુનિક યુગમાં ડીઝલના અભાવે કેટલાક ખેડૂતો ફરી બળદ વડે ખેતી કરવા મજબૂર બન્યા છે, જે વર્તમાન સમયમાં ખૂબ જ ધીમી પ્રક્રિયા છે.
અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો અને જન આક્રોશ : ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર (અમરેલી, જૂનાગઢ, રાજકોટ, મોરબી), ઉત્તર ગુજરાત (બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા) અને દક્ષિણ ગુજરાતના નવસારી જેવા જિલ્લાઓમાં હાહાકાર મચ્યો છે. ખેડૂતો અને ટ્રક ડ્રાઇવરો દ્વારા રસ્તા રોકો આંદોલન અને પંપ પર વિરોધ પ્રદર્શનો પણ જોવા મળ્યાં છે. રાજકીય પક્ષો પણ આ મુદ્દે સરકારની સક્રિયતા પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
સકારાત્મક ઉકેલો અને ભાવિ પગલાં : આ સંકટ અસ્થાયી હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ભવિષ્ય માટે શીખ સમાન છે. સરકાર અને વહીવટીતંત્રે નીચે મુજબનાં પગલાં પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે:
તાત્કાલિક પગલાં:
ખેડૂતો માટે વિશેષ વ્યવસ્થા: પેટ્રોલ પંપ પર ખેડૂતો માટે અલગ લાઇન અને ક્વોટા નક્કી કરવો જોઈએ. ૭/૧૨ની નકલ અને ઓળખના પુરાવા (જેમ કે આધાર કાર્ડ વગેરે)ના આધારે ખેડૂતોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.
મોનિટરિંગ: કાળાબજાર રોકવા માટે પંપ પર સતત વેરિફિકેશન અને પારદર્શક વિતરણ-પ્રણાલી લાગુ કરવી.
લાંબા ગાળાના ઉકેલો:
સોલાર એનર્જી પર ભાર: ખેતીમાં ડીઝલ પંપને બદલે સોલાર પંપ અને સોલાર ઇરિગેશન સિસ્ટમ માટે સબસિડી વધારવી જોઈએ. આનાથી ડીઝલ પરની નિર્ભરતા કાયમી ધોરણે ઘટશે. કૃષિ ડીઝલ કાર્ડ: ખેડૂતોને વિશેષ ‘કૃષિ કાર્ડ’ આપીને મુશ્કેલીના સમયે સરળતાથી ઈંધણ મળી રહે તેવી વ્યવસ્થા કરવી. ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્ટર્સ: ભવિષ્યમાં ઇલેક્ટ્રિક ટ્રેક્ટર્સ અને મશીનરીના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપવું.
ડીઝલની અછત એ માત્ર ઈંધણની અછત નથી, પરંતુ તે દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. જો વાવણીમાં વિલંબ થશે તો તેની અસર મોંઘવારી પર પણ પડશે. સરકારે અફવાઓ રોકીને પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો જોઈએ અને ખેડૂતોએ પણ પેનિક બાયિંગથી દૂર રહીને સહયોગ આપવો જોઈએ. સોલાર અને બાયો-ડીઝલ જેવા વિકલ્પો તરફ વળવું એ જ આ સમસ્યાનો કાયમી અને ટકાઉ ઉકેલ છે.
ગુજરાતમાં એક તરફ કાળઝાળ ગરમી પડી રહી છે તો બીજી તરફ ડીઝલની તીવ્ર અછતે ખેડૂતોના જીવનને નરક બનાવી દીધું છે. સરકાર અને ઓઇલ કંપનીઓ વારંવાર ‘કોઈ અછત નથી’ એવું કહીને જનતાને છેતરી રહ્યા છે, જ્યારે વાસ્તવમાં પેટ્રોલ પંપ પર લાંબી કતારો, તકરાર અને ખેતીકામ પૂરેપૂરું ઠપ થઈ ગયું છે. ખરીફ વાવણીની મોસમમાં આ સંકટે ખેડૂતોને આર્થિક અને માનસિક રીતે તોડી નાખ્યા છે.
આ સમગ્ર મુદ્દે સરકારની નિષ્ફળતા ઊડીને આંખે વળગે એવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ છતાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે સમયસર પુરવઠો વ્યવસ્થિત કર્યો નથી. ઉપરાંત ખેડૂતોને માત્ર ૨૦૦ લિટર સુધી મર્યાદામાં ડીઝલ આપવું તેમજ ૭/૧૨ અને આધાર જેવા અનેક પુરાવા માંગીને ખેડૂતોને અપમાનિત કરવામાં આવી રહ્યા છે. કેટલાક પંપ પર રાત્રે ડીઝલ નહીં આપવાની અને બહારનાં લોકોને પ્રાથમિકતા આપવાની ફરિયાદો પણ ઊઠી રહી છે. સરકાર ડીઝલનું કાળાબજારમાં વેચાણ રોકવામાં નિષ્ફળ રહી છે, જેનાં પરિણામો ખેડૂતને ભોગવવાં પડી રહ્યાં છે.
જો તાત્કાલિક આ સમસ્યાનો ઉપાય નહીં કરવામાં આવે તો આવનાર વાવેતર પ્રભાવિત થવાથી દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા જોખમાશે અને ખેડૂતને તો ભોગવવાનું આવશે જ પરંતુ અન્ન સંકટને કારણે દેશના ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગને પણ મોંઘવારીથી લઈને અછત સુધીની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડશે. આ અછત સરકારની અવ્યવસ્થા અને ખેડૂતો પ્રત્યે અવગણનાનું પરિણામ છે. વાવણીમાં વિલંબથી ઉપજ ઘટશે, ખેડૂતો દેવામાં ડૂબશે અને રાજ્યની કૃષિ અર્થવ્યવસ્થા ભારે નુકસાન વેઠશે. સરકારે તાત્કાલિક અને વ્યાપક પગલાં લેવાં જોઈએ, નહીંતર ખેડૂત આંદોલન વધુ તીવ્ર બનશે. આ સ્થિતિ ખેડૂતોના જીવન સાથે રમત રમવા જેવી છે..
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.