પશ્ચિમ બંગાળની તાજેતરની ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીએ (BJP) પ્રચંડ વિજય મેળવ્યો છે અને શાસક તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) ને કારમી હારનો સામનો કરવો પડ્યો છે. જોકે, આ હાર છતાં મુખ્યમંત્રી મમતા બેનર્જીએ હાર સ્વીકારવા તૈયાર ન હોય તેવું વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે નિવેદન આપ્યું છે કે તેઓ રાજીનામું આપવા માટે લોકભવન જશે નહીં. આ નિવેદન બાદ એક મોટો બંધારણીય પ્રશ્ન ઊભો થયો છે કે જો કોઈ મુખ્યમંત્રી ચૂંટણી હાર્યા પછી પણ રાજીનામું ન આપે તો શું થાય?
બંધારણીય નિષ્ણાતોનો મત: રાજીનામું મહત્વનું નથી
પશ્ચિમ બંગાળના આ રાજકીય ઘટનાક્રમ અંગે બંધારણીય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે મમતા બેનર્જી રાજીનામું આપે છે કે નહીં તે કાયદાકીય રીતે બહુ મહત્વનું નથી. બંધારણવાદીઓ દલીલ કરે છે કે: ચૂંટણી પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ ચૂકી છે અને જનાદેશ સ્પષ્ટ છે. તેવામાં વર્તમાન વિધાનસભાનો પાંચ વર્ષનો કાર્યકાળ સમાપ્ત થઈ ગયો છે. હવે નવી વિધાનસભાની રચના થયા પછી નવી સરકારની રચના કુદરતી પ્રક્રિયા છે.
શું કહે છે કાયદો?
અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ એસ.આર. સિંઘ જણાવે છે કે બંધારણની કલમ ૧૭૨ (૧) મુજબ વિધાનસભાનો કાર્યકાળ પાંચ વર્ષનો હોય છે. પાંચ વર્ષની મુદત પૂરી થયા પછી, વિધાનસભા આપોઆપ વિસર્જન પામેલી માનવામાં આવે છે. જ્યારે વિધાનસભા જ અસ્તિત્વમાં ન રહે, ત્યારે મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળનું અસ્તિત્વ પણ કાયદાકીય રીતે સમાપ્ત થઈ જાય છે.
રાજ્યપાલની ભૂમિકા અને ‘પ્લાન બી’
સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ સુશીલ જૈને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો મમતા બેનર્જી પોતાની મરજીથી રાજીનામું નહીં આપે, તો રાજ્યપાલ પાસે તેમને બરતરફ (Dismiss) કરવાની સત્તા છે. ચૂંટણી પછી જે પક્ષ પાસે બહુમતી છે, તે રાજ્યપાલ સમક્ષ સરકાર બનાવવાનો દાવો રજૂ કરશે.
રાજ્યપાલ તે પક્ષને સરકાર બનાવવા માટે આમંત્રણ આપશે.
જો જૂના મુખ્યમંત્રી પદ છોડવા તૈયાર ન હોય, તો રાજ્યપાલ તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરીને નવા મુખ્યમંત્રીને શપથ લેવડાવશે.
નવો ટ્રેન્ડ: જેલ કે હાર છતાં પદ ન છોડવાની જીદ
રાજકારણમાં હાલમાં એક નવો ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે જ્યાં નેતાઓ પદ છોડવાનો ઇનકાર કરે છે. અગાઉ દિલ્હીના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે જેલમાં ગયા પછી પણ લાંબો સમય રાજીનામું આપ્યું ન હતું. જોકે, બંગાળની સ્થિતિ અલગ છે કારણ કે અહીં જનાદેશ બદલાયો છે.
રાજ્યસભાના ભૂતપૂર્વ મહાસચિવ યોગેન્દ્ર નારાયણ પણ પુષ્ટિ કરે છે કે લોકશાહીમાં જનાદેશ સર્વોપરી છે. મમતા બેનર્જી રાજીનામું આપે કે ન આપે તેનાથી નવી સરકારની રચનામાં કોઈ કાયદાકીય અવરોધ ઊભો થશે નહીં.
